مستقلا و بدون واسطه شخص عادل و قاتل عمل عدالت و قتل را انجام داده است . در جلد اول اين كتاب راجع به اين معنا بحث مفصلى گذرانديم - دقت فرمائيد - . و با چنين بيانى معنى خلقت خير و شر نيز روشن مىشود ، چه خير و شر در امور تكوينى و چه در افعال . و اما اينكه چطور اطاعت قبل از معصيت و خير قبل از شر خلق شده در توضيح آن همان بيانى كه در خلقت نور قبل از ظلمت گذشت جارى مىشود ، چون نسبت شر به خير و همچنين نسبت معصيت به اطاعت همان نسبت ظلمت است به نور ، يعنى نسبت عدم به ملكه ، چون عدم در تحقق خود متوقف است بر ملكه . و از همين بيان مساله خلقت حيات قبل از مرگ و رحمت قبل از غضب نيز روشن مىشود ، براى اينكه رحمت متعلق به اطاعت و خير ، و غضب متعلق به معصيت و شر است ، و قبلا گفتيم كه اطاعت و خير قبل از معصيت و شر مىباشد . و اما مساله مقدم بودن خلقت زمين بر خلقت آسمان ، اين نيز صحيح و مورد تاييد قرآن است ، زيرا قرآن مىفرمايد : « خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ - تا آنجا كه مىفرمايد - ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ، فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ » « 1 » . و اما مقدم بودن خلقت آفتاب بر خلقت ماه اين نيز خيلى بعيد نيست كه از آيات : « وَالشَّمْسِ وَضُحاها ، وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها » « 2 » استفاده شود . مباحث طبيعيات عصر حاضر نيز اين معنا را ترجيح داده كه زمين پاره اى از خورشيد بوده و از آن جدا شده ، و ماه پاره اى از زمين بوده است . و در تفسير عياشى از جعفر بن احمد از عمركى بن على از عبيدى از يونس بن عبد الرحمن از على بن جعفر از ابى ابراهيم ( ع ) نقل شده كه فرمود : براى هر نمازى دو وقت است و ليكن وقت نماز جمعه همان ظهر است و بس ، آن گاه اين آيه را تلاوت فرمود : * ( « الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ » ) *

--> ( 1 ) زمين راى در دو روز آفريد - تا آنجا كه مىفرمايد - آن گاه به كار آسمان پرداخت در حالى كه آسمان دودى بود و به آن و به زمين فرمود اينك خواه ناخواه بيائيد ، گفتند آمديم در حالى كه فرمانبرداريم ، پس در مدت دو روز از كار آسمانها كه هفت عدد بودند فارغ شد . سوره فصلت آيه 12 ( 2 ) سوگند به خورشيد و به امتداد نورش و سوگند به ماه وقتى كه تالى آفتاب گرديد . سوره شمس آيه 2