دوم اينكه : « جهالت » در مقابل « عناد » ، « لجاجت » و « تعمد » است . زيرا كسى كه صبح و شام خداى خود را مىخواند ، و در صدد جلب رضاى اوست ، و به آياتش ايمان دارد ، هرگز از روى استكبار و لجاجت گناهى مرتكب نمىشود و گناهى هم كه از او سر زند ، از روى جهالت و دستخوش شهوت و غضب شدن است . سوم اينكه : مقيد كردن كلمه « تاب » را به قيد « و اصلح » براى اين است كه دلالت كند بر اينكه توبه وقتى قبول مىشود كه از روى حقيقت و واقع باشد ، زيرا ، كسى كه حقيقتا به سوى خداى سبحان بازگشت نموده و به وى پناه برد ، هرگز خود را به پليدى گناهى كه از آن توبه كرده و خود را از آن پاك ساخته ، آلوده نمىكند ، اين است معناى توبه ، نه صرف اينكه بگويد : « اتوب الى اللَّه » و در دل همان آلوده اى باشد كه بوده است . چگونه خداوند چنين توبه اى را قبول مىكند و حال آنكه خود فرموده : « وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 1 » . چهارم اينكه : صفات فعليه خداوند از قبيل « غفور » و « رحيم » و . . . ممكن است حقيقتا مقيد به زمان نشود ، براى اينكه گر چه خداى سبحان رحمت بر بندگان را بر خود لازم و واجب كرده ، و ليكن اثر اين رحمت وقتى ظاهر مىشود كه در دل كافر نبوده و اگر گناهى از او سر مىزند از روى نادانى باشد ، و بعد از ارتكاب ، توبه هم نموده و علاوه بر آن ، عمل صالح هم انجام بدهد . ما سابقا در تفسير آيه « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه » تا آخر آيه بعديش ( آيه 16 و 17 « سوره نساء » در جلد 4 ص 375 ) اين كتاب مطالبى بيان كرديم كه بى ارتباط با اين مقام نيست . * ( « وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ » ) * تفصيل آيات به طورى كه از قرينه مقام ، استفاده مىشود به معناى شرح معارف الهى و رفع ابهام از آنها است . و « لام » در كلمه « و لتستبين » براى تعليل است ، و اين كلمه عطف است بر مقدرى كه چون امر عظيمى بوده در كلام ذكر نشده است ، و اين گونه تقديرها در كلام خداى سبحان بسيار است ، از آن جمله است آيه « وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا » « 2 » و آيه « وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ »

--> ( 1 ) اگر اظهار كنيد آنچه راى كه در دلها نهان داريد و اگر پنهانش بداريد خداوند شما راى به آن محاسبه و مجازات خواهد نمود . سوره بقره آيه 284 ( 2 ) و اين ايام راى در بين مردم روزى به نفع يكى و ضرر ديگرى و روزى ديگر به ضرر آن و نفع اين مىگردانيم ( تا چنين و چنان شده ) و خداوند بداند چه كسانى مؤمنند . سوره آل عمران آيه 140