بالوجدان در خود مىبينيم ، و آن قدر هم ضرورى و روشن مىبينيم كه حتى هيچ انسان وحشى را هم سراغ نداريم كه در آن ترديد داشته باشد ، بلكه انسانهاى غارنشين ديروز و متمدنين امروز را مىبينيم كه در اين و جدان متحدند . * ( « فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ » ) * « لولا » در اينجا چه براى وادار كردن باشد و چه براى نفى ، به هر حال در اين مقام افاده نفى مىكند ، به شهادت جمله * ( « وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ » ) * قساوت قلب به معناى سنگدلى و مقابل نرم دلى است و آن اينست كه آدمى چنان سخت دل شود كه از مشاهده مناظر رقتآور و از شنيدن سخنانى كه معمولا شنونده را متاثر مىكند ، متاثر نشود . بنا بر اين معناى آيه اين است كه : اينان در مواقع برخورد با ناملايمات و بليات هم به سوى پروردگار خود رجوع نكرده ، در برابرش تذلل ننمودند ، و دلهايشان تحت تاثير قرار نگرفته ، هم چنان سرگرم اعمال شيطانى خود شدند ، اعمالى كه آنان را از ياد خداى سبحان باز مىداشت و به اسباب ظاهرى اعتماد نموده خيال كردند كه اصلاح امورشان همه بستگى به آن اسباب دارد ، و آن اسباب مستقل در تاثيرند . * ( « فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِه فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ . . . » ) * مراد از اينكه مىفرمايد : « گشوديم بر آنان درهاى هر چيزى را » اين است كه از هر نعمت از نعمتهاى دنيوى كه مردم با داشتن آن از مزاياى حيات بهره مند شده ، به يكديگر فخر مىفروشند ، فراوان و بى حساب در اختيارشان گذاشتيم ، مال ، فرزند ، سلامتى بدن ، آسايش خاطر ، ارزانى ، امنيت ، طول عمر و نيرومندى در جسم ارزانيشان داشتيم ، چنان كه رسم همچنين است كه وقتى بخواهند از خزينه اموال مقدار معينى به كسى بدهند ، در خزينه را باز كرده و آن مقدار را در اختيار وى گذاشته ، دوباره در را مىبندند ، و اما اگر بخواهند به كسى بدون حساب بدهند در را باز كرده و ديگر به رويش نمىبندند . پس كلمه « كل شىء - هر چيز » مىخواهد اين بى حسابى را برساند . نه اينكه از هر چيز حتى از نكبت و بدبختى هم درى به رويشان گشوديم ، براى اينكه گر چه كلمه ، « كل شىء » عام است ، ليكن قرينه مقام دلالت بر اين دارد كه مراد از آن ، خصوص نعمتها است ، و شامل درد و بلا و بدبختىها نمىشود ، علاوه بر اينكه خود كلمه « فتح باب » اشاره بر اين معنا دارد ، زيرا فتح باب تعبيرى است كه در مورد حسنات و نعمتها به كار مىرود هم چنان كه در مورد بليات « سد باب » استعمال مىشود . آيه « ما يَفْتَحِ اللَّه لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما