« فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّه مُخْلِفَ وَعْدِه رُسُلَه إِنَّ اللَّه عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ ، يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 1 » همين دو چيز را ذكر فرموده ، يعنى « انعام » و « انتقام » را جزاى دو وصف « احسان » و « ظلم » دانسته ، و چون اين دو وصف در بين حيوانات وجود دارد ، و اجمالا افرادى از حيوانات را مىبينيم كه در عمل خود ظلم مىكنند و افراد ديگرى را مشاهده مىكنيم كه رعايت احسان را مىنمايند از اين رو به دليل اين آيات بايد بگوييم كه حيوانات نيز حشر دارند . مؤيد اين معنا ظاهر آيه « وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى » « 2 » است ، زيرا كه اين آيه ظهور در اين دارد كه اگر ظلم مردم مستوجب مؤاخذه الهى است تنها به خاطر اين است كه ظلم است ، و صدورش از مردم دخالتى در مؤاخذه ندارد ، بنا بر اين هر جنبده ظالمى ، چه انسان و چه حيوان ، بايد انتقام ديده و هلاك شود - دقت بفرمائيد - . گو اينكه بعضيها گفته‌اند كه مراد از « دابة » در اين آيه خصوص انسان است . اين را هم بايد خاطر نشان ساخت كه لازمه انتقام از حيوانات ، در روز قيامت ، اين نيست كه حيوانات در شعور و اراده با انسان مساوى بوده و در عين بى زبانى همه آن مدارج كمال را كه انسان در نفسانيات و روحيات سير مىكند ، آنها نيز سير كنند ، تا كسى اشكال كند و بگويد : اين سخن مخالف با ضرورت است ، و شاهد بطلان آن آثارى است كه از انسان و حيوانات بروز مىكند ، براى اينكه : صرف شريك بودن حيوانات با انسان در مساله « مؤاخذه » و « حساب » و « اجر » مستلزم شركت و تساويشان در جميع جهات نيست ، به شهادت اينكه افراد همين انسان ، در جميع جهات با هم برابر نيستند و جميع افراد انسان در روز قيامت از جهت دقت و سختگيرى در حساب ، يك جور نبوده ، عاقل و سفيه ، رشيد و مستضعف به يك جور حساب پس نمىدهند . علاوه بر اينكه خداى تعالى از پاره اى از حيوانات لطائفى از فهم و دقائقى از هوشيارى حكايت كرده كه هيچ دست كمى از فهم و هوش انسان متوسط الحال در فهم و تعقل ندارد ، مانند داستانى كه از مورچه و سليمان حكايت كرده و فرموده است :

--> ( 1 ) پس مبادا گمان كنى كه خداوند وعده اى راى كه به فرستادگانش داده خلف نمايد ، بدرستى كه خداوند غالب و صاحب انتقام است ، روزى كه زمين به غير اين زمين تبديل مىشود و آسمانها به غير اين آسمانها و همه براى خداى واحد قهار ظاهر مىشوند . سوره ابراهيم آيه 48 ( 2 ) و اگر خدا مىخواست مردم راى به كيفر ظلمشان بگيرد ، هيچ جنبنده اى بر روى زمين نمىماند ، و ليكن كيفرشان راى براى مدتى معين تاخير مىاندازد . سوره نحل آيه 61