مىخواند . در اينجا اين سؤال پيش مىآيد : همانطورى كه از آيه مورد بحث استفاده مىشود خداوند رسول خود را از شر كفار حفظ فرمود ؟ و اگر چنين است پس آن همه آزار و محنتها كه از كفار و از امت خود ديد چه بود ؟ ! و آيا اين آيه با ساير آيات قرآنى كه صريحاند در اينكه رسول اللَّه ( ص ) در راه تبليغ دين محنتهاى طاقتفرسايى ديده منافات ندارد ؟ ! و آيا جز اين است كه رسول خدا خودش فرمود : هرگز هيچ پيغمبرى به مقدار و مانند آزارهايى كه من ديدم نديده و همچنين اين سؤال پيش مىآيد كه اين آيه مىفرمايد : خداوند كفار را هدايت نمىكند ، آيا اين جمله منافى سراپاى قرآن و مخالف صريح عقل نيست ؟ ! خداوندى كه خود تمامى وسايل هدايت را كه يكى از آنها فرستادن انبيا و كتابهاى آسمانى است فراهم فرموده ، آيا معقول است همين خداى مهربان از طرفى به انبياى خود اصرار بورزد كه بندگان مرا به خدايشان آشنا كنيد و از طرفى خودش بفرمايد : خداوند كفار را هدايت نمىكند مگر اينكه حجت خالص بر آنها تمام شود ؟ ! و آيا جز اين است كه ما به چشم خود مىبينيم كه خداوند كفار را يكى پس از ديگرى هدايت مىكند ؟ ! . جواب سؤال اولى اينست كه خداى تعالى كه فرموده * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ » ) * در حقيقت جمله * ( « وَاللَّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ » ) * را توضيح داده ، به اين معنا كه در سعه اطلاق آن تصرف كرده و اطلاق آن را كه شامل تمامى انواع محنتها ، چه آنهايى كه ممكن بود در مقابل تبليغ اين حكم ببيند و چه غير آن بود تقييد كرده است به آزارهايى كه در خصوص اين حكم و قبل از موفقيت به اجراى آن ممكن بود از دشمنان برسد ، حالا يا به اين بوده كه آن جناب را در حين تبليغ اين حكم بقتل برسانند ، و يا بر او شوريده و اوضاع را دگرگون سازند ، و يا او را به باد تهمتهايى كه باعث ارتداد مردم است گرفته و يا حيله اى به كار برند كه اين حكم را قبل از اينكه به مرحله عمل برسد خفه كرده و در گور كنند ، و ليكن خداى تعالى كلمه حق و دين مبين خود را بر هر چه بخواهد و هر كجا و هر وقت و هر كس كه بخواهد اقامه و اظهار مىنمايد ، كما اينكه در كلام عزيز خود فرموده : « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّه عَلى ذلِكَ قَدِيراً » « 1 » . و اما جواب از سؤال دوم : بايد دانست كه مقصود از كفر در اينجا ، كفر به خصوص

--> ( 1 ) اگر بخواهد شما را هلاك نموده ملت ديگرى را به وجود مىآورد ، و خداوند بر اين معنا قادر بوده و هست . سوره نساء آيه 133 .