آيه ايست كه متضمن حكم مورد بحث است ، حكمى كه جمله « ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - آنچه از پروردگارت به تو نازل شده » اشاره به آن دارد ، كما اينكه در آيه حج ، مخالفين خصوص حج را كافر خوانده و فرموده : « وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ » « 1 » نه كفرى كه به معناى استكبار از اصل دين و از اقرار به شهادتين است ، زيرا كفر به اين معنا با مورد آيه مناسبت ندارد ، مگر اينكه كسى بگويد مراد از * ( « ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » ) * مجموع دين و قرآن است ، كه ما سابقا جوابش را داده و اين حرف را نپذيرفتيم ، و بنا بر اين مراد از هدايت هم هدايت به راه راست نيست ، بلكه مراد هدايت به مقاصد شوم آنها است ، و معنايش اين است كه خداوند ابزار كار و اسباب موفقيت آنان را در دسترسشان قرار نمىدهد ، نظير اين آيه كه مىفرمايد : « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 2 » و اين آيه : « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 3 » كه معلوم است مراد از هدايت در اين دو آيه هدايت به فسق و ظلم است ، و ما سابقا در جلد دوم اين كتاب راجع به اين هدايت بحث كرديم . پس معناى آيه اينست كه خداوند آنها را مطلق العنان نمىگذارد تا هر لطمه كه بخواهند به دين و به كلمه حق وارد آورده و نورى را كه از جانب خود نازل كرده خاموش كنند ، چون بطور كلى كفار و ظالمين و فاسقين از شومى و بدى كه دارند همواره در پى تغيير سنت خداوند ، و مىخواهند سنتى را كه بين خلق خدا جارى است و مسير اسبابى را كه يكى پس از ديگرى در راه تحصيل مسببات در جريانند عوض كرده اسبابى را كه همه اسباب هدايت و فضيلتند و بين آنها و اينكه نام گناه بر آنها اطلاق شود فرسنگها فاصله است ، آلوده كرده و بسوى مقاصد باطل و فاسد خود منحرف كنند ، آرى آنان اينطور مىخواهند و ليكن قدرت و شوكتشان كه آن را هم خدا ارزانيشان داشته خداوند را زبون و عاجز نمىكند ، هر چند مساعىشان آنان را احيانا و در چند قدم كوتاه پيشرفت دهد و در نتيجه ، كارشان سامان يابد و به مقاصد پليد خود نائل شوند و ليكن اين استعلا و استقامت كارهايشان جز براى مدت كوتاهى دوام نيافته و بالآخره تباه خواهد شد ، بلكه خداوند آنان را در چاهى كه براى مسلمين كنده بودند در خواهد انداخت ، آرى « وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه » « 4 » .

--> ( 1 ) و كسى كه كفر ورزيد ( بداند ) كه محققا خداوند بى نياز از همه عالميان است . سوره آل عمران آيه 97 . ( 2 ) محققا خداوند هدايت نمىكند فاسقين و تبهكاران را . سوره منافقين آيه 6 . ( 3 ) و خداوند هدايت نمىكند قوم ستمگر را . سوره بقره آيه 258 . ( 4 ) مكر بد و دامى كه تنيده مىشود جز گريبان صاحبش را نمىگيرد و جز بر او مسلط و محيط نمىشود . سوره فاطر آيه 43 .