فرموده ، و نيز در باره اينكه از فاقد آب تكليف به وضو رفع شده و بايد تيمم كند ، مىفرمايد : « وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّه كانَ عَفُوًّا غَفُوراً » « 1 » و نيز در باره حد كسانى كه در زمين فساد مىكنند فرموده : « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 2 » و نيز در رفع حكم جهاد از معذورين مىفرمايد : « ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 3 » و در باره بلايا و مصائبى كه به مردم مىرسد مىفرمايد : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 4 » . از اين گونه آيات كشف مىشود كه صفت عفو و مغفرت در خداى تعالى مثل صفت رحمت و هدايت او است كه متعلق به امور تكوينى و تشريعى هر دو مىشود ، پس خداى تعالى يك وقت از معاصى عفو مىكند و آن را از نامه اعمال محو مىسازد ، و يك وقت از حكمى كه اقتضاى تشريع دارد عفو مىكند از وضع و تشريع آن صرفنظر مىنمايد ، و يك وقت هم از بلايا و مصائب عفو مىكند از نزول آن با آنكه اسباب نزولش فراهم است جلوگيرى مىنمايد . 6 - رابطه ميان عمل و جزا : از بحث قبلى چنين فهميديم كه اوامر و نواهى عقلايى يعنى همان قوانين دائر بين عقلا مستلزم آثار جميل و پسنديده ايست كه بر امتثال آن مترتب شده و در حقيقت ثواب آن به شمار مىرود . چنان كه مستعقب آثار ناپسند و بدى است كه بر مخالفت آن مترتب شده در حقيقت عقاب آن محسوب مىشود ، و غرض عقلا از ترتيب آن آثار حسنه و اين آثار سيئه تقريبا به كار بردن حيله ايست براى وادار كردن مردم به عمل به آن قوانين و تحذير از مخالفت آن . از اينجا معلوم مىشود كه رابطه ميان عمل و جزا رابطه ايست جعلى و قراردادى كه خود

--> ( 1 ) و اگر مريض و يا در سفر بوديد - تا آنجا كه مىفرمايد - و آب نيافتيد پس تيمم كنيد با خاك پس آن گه مسح كنيد روى خود و دستهاى خود را بدرستى كه خداوند درگذرنده و آمرزنده است . سوره نساء آيه 46 . ( 2 ) مگر مفسدينى كه قبل از دستگير شدنشان توبه كرده باشند پس بدانيد كه خداوند آمرزنده و مهربان است . سوره مائده آيه 34 . ( 3 ) راهى براى شكنجه دنيوى و عذاب اخروى نكوكاران نيست و خداوند آمرزنده و مهربان است . سوره توبه آيه 91 . ( 4 ) و آنچه كه از مصيبت به شما مىرسد همه به دست خود شما است و به خاطر كارهاى زشتى است كه كرده‌ايد و خداوند بسيارى از آنها را مىبخشد . سوره شورى آيه 30 .