مشتمل است بر دليلى كه مىرساند هر جا و در حق هر كسى بندگى تصور شود حق مسلم و عقلى مولا است كه در آن بنده به عذاب تصرف كند ، براى اينكه فرض شد كه مولا و مالك اوست ، و عقل همين طور كه شكنجه و ساير تصرفات و تكاليف شاقه را براى مولى و نسبت به عبد خود تجويز مىكند و چنين حقى را به او مىدهد ، تصرفات غير شاقه را نيز براى او مباح مىداند ، پس عقل حكم مىكند به اينكه مولا مىتواند بهر نحوى كه بخواهد در بنده خود تصرف كند ، و تنها تصرفاتى را تجويز نمىكند كه زشت و مستهجن باشد ، آن هم نه از جهت رعايت حال و احترام بنده ، بلكه از جهت رعايت احترام خود مولى و اينكه اين گونه تصرفات زيبنده ساحت مولويت نيست ، و لازمه اين معنا اين است كه بنده نيز بايد در آنچه كه مولايش او را بدان تكليف كرده و از او خواسته اطاعت و پيروى كند ، و براى او در هيچ عملى كه خوش آيند مولايش نيست هيچگونه استقلالى نخواهد بود ، چنان كه آيه شريفه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 1 » نيز تا اندازه اى به اين معنا اشاره دارد و همچنين آيه شريفه ( « ضَرَبَ اللَّه مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناه مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْه سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ » . « 2 » و ما اگر بخواهيم جهاتى را كه قرآن شريف در مساله عبوديت متعرض شده همه را مورد بحث قرار دهيم بايد كه در طى چند فصل راجع به آن بحث كنيم . 1 - اعتبار عبوديت براى خداى سبحان : در قرآن كريم آيات بسيار زيادى است كه مردم را بندگان خدا حساب كرده ، و اساس دعوت دينى را بر همين مطلب بنا نهاده كه مردم همه بنده و خداى تعالى مولاى حقيقى ايشان است ، بلكه چه بسا از اين نيز تعدى كرده و همه آنچه را كه در آسمانها و زمين است به همين سمت موسوم كرده ، نظير همان حقيقتى كه از آن به اسم ملائكه تعبير شده ، و حقيقت ديگرى كه قرآن شريف آن را جن ناميده و فرموده : « إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً » . « 3 »

--> ( 1 ) بلكه بندگان محترمند كه در گفتار از او پيشى نمىگيرند و به دستوراتش عمل مىكنند . سوره انبياء آيه 26 . ( 2 ) خداوند بنده اى را مثل زده كه ملك ديگرى است و خود قادر بر هيچ چيز نيست ، و ( اينك آن را با آزاد مردى مقايسه مىكنيم كه ) ما از خزينه كرم خود روزى نيكويى به او داده‌ايم ، و از چون غلام كسى نيست آشكارا و پنهانى انفاق مىكند ، آيا اينان مثل همند ؟ سوره نحل آيه 75 . ( 3 ) هيچكسى از همه آنان كه در آسمانها و زميناند نيست مگر اينكه خداى را از در بندگى در خواهد آمد . سوره مريم آيه 94 .