مىشود « 1 » ، ليكن وجه اول به نظر نزديكتر است . اما جمله * ( « بَلْ يَداه مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ » ) * اين جمله جواب از گفته يهود است كه با كلمه « بل » كه براى اضراب و اعراض است افتتاح شده است و اين جمله يعنى جمله * ( « يَداه مَبْسُوطَتانِ » ) * جمله ايست معروف و شايع و كنايه است از داشتن قدرت . در اينجا سؤالى پيش مىآيد و آن اينست كه يهود گفته بود دست خدا بسته است و « يد » را مفرد ذكر كرده بود با اين حال چرا خداى تعالى در جواب آنها فرمود : « يداه » و « يد » را به صورت تثنيه ذكر فرمود ؟ جواب اينست كه اصولا در ادبيات عرب دست كنايه است از قدرت و دو دست كنايه است از كمال قدرت و از همين جهت خداى تعالى به صورت تثنيه آورد تا به كمال قدرت خود اشاره كرده باشد كما اينكه در آيه « قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ » « 2 » نيز براى افاده همين معنا به صورت تثنيه آورد ، عرب هم وقتى ميخواهد در سلب قدرت از كسى مبالغه كند و بگويد فلانى به هيچ وجه قدرت بر آن عمل و حق مداخله در آن را ندارد مىگويد : « لا يدين بها له » يعنى فلانى هيچ گونه اختيارى در آن كار ندارد ، بسيارى از علماى لغت براى كلمه « يد » معانى زيادى غير از « دست » ذكر كرده‌اند ، و ليكن بايد دانست كه اين كلمه داراى چند معنا نيست بلكه تنها به معناى دست است و در ساير معانى بطور استعاره به كار مىرود . چون آن معانى امورى هستند كه از شؤون مربوط به دست مىباشند ، مانند انفاق و سخاوت كه از جهت بسط منتسبند به دست ، و مانند ملك و سلطنت كه از جهت قدرت بر تصرف و وضع و رفع منتسبند به آن ، و امثال اينها ، پس معناى اين كلمه در آيات كريمه قرآن بحسب اختلاف مورد ، مختلف مىشود ، مثلا در آيه مورد بحث و آيه « أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ » « 3 » معنايش قدرت و كمال آنست و در آيه « بِيَدِكَ الْخَيْرُ » « 4 » و آيه « فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » « 5 » و آيه « تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِه الْمُلْكُ » « 6 » و امثال اينها به معناى سلطنت است و در آيه « لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّه وَرَسُولِه » « 7 » معنايش حضور

--> ( 1 ) روح المعانى ج 6 ص 161 . ( 2 ) گفت : اى ابليس چه چيز تو را بازداشت از اينكه سجده كنى براى چيزى كه من خود با دو دست ( قدرت كامله ) خود آفريدمش ؟ ! آيا تكبر ورزيدى يا اينكه راستى از بلند مرتبگانى ؟ . سوره ص آيه 75 . ( 3 ) سوره ص آيه 75 . ( 4 ) بدست تو است خير . سوره آل عمران آيه 26 . ( 5 ) پس منزه است كسى كه بدست اوست ملكوت هر چيزى . سوره يس آيه 83 . ( 6 ) خدايى كه ملك عالم بدست اوست ، متعالى و خيرش دائم و ثابت است . سوره ملك آيه 1 . ( 7 ) در حضور خدا و رسول در هيچ امرى از آن دو پيشى نگيريد . سوره حجرات آيه 1 .