كسى بگويد : اينان تغيير حالت نداده‌اند خيال نكنيد كه وقتى نزد شما مىآيند و از نزد شما بيرون مىروند كافر آمده و با دلى سرشار از ايمان مىروند ، نه كافر آمده و كافر مىروند . ضمير « هم » در جمله * ( « وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِه » ) * براى تاكيد و مشخص كردن آنها در نفاق و تثبيت كفرشان ذكر شده است و گرنه حاجتى به ذكر آن نبود . عده اى هم گفته‌اند معناى آيه اينست كه اين منافقين همواره و در احوالات مختلف كفر متحولند و هر ساعتى در يك حالتى از حالات كفرند . « 1 » * ( « وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ . . . » ) * ظاهرا مقصود از « اثم - گناه » در اينجا چنانچه از آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ » ) * استفاده مىشود ، همان خوض و خرده گيرى در آياتى است كه بر مؤمنين نازل شده ، و مراد ، گفتن مطالبى است كه در معارف دين موجب كفر و فسق مىشود . بنا بر اين مىتوان گفت گناهان سه گانه اى كه در آيه اسم برده شده است گناهانى است كه نسبت به ساير گناهان زبانى و عمليشان كلىتر است و در حقيقت مشتى است از خروار و نمونه ايست از بسيارى كه در ايشان است . چون آنان هم مرتكب به گناهان زبانى و هم به گناهان عملىاند و مقصود از گناهان عمليشان يا همان تعدى نسبت به مؤمنين است و يا گناهانى است كه بين خود و خداى خود دارند ، مانند خوردن اموال مردم به باطل و سحت ، مثل رشوه و ربا و نظائر آنها . آيه شريفه مورد بحث پس از آنكه نمونه اى از رذايل و گناهان آنان را مىشمارد آن گاه به مذمت آن رذائل پرداخته و مىفرمايد : * ( « لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ » ) * سپس بدنبال آن ، علماى آنان يعنى ربانيين و احبار را توبيخ مىكند ، و به اين جرمشان مؤاخذه مىنمايد كه آنان حضور داشتند و آلودگيها و گناهان ملت خود را مىديدند ، و مىتوانستند ايشان را راهنمايى نموده و از منكر نهىشان نمايند ، و ليكن نكردند و آنان را از اين گونه گناهان موبقه و بس بزرگ جلوگيرى ننمودند ، با اينكه عالم به احكام دين خود بودند و مىدانستند كه اين گونه كارها گناه و نافرمانى خداست . و در اين باره مىفرمايد : * ( « لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ » ) * و چه بسا از اينكه در اين آيه مانند آيه قبلى « عدوان » را همراه « اثم » ذكر نكرده بتوان

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 3 ص 217 .