را بكند ، زيرا نوعا انسان به حسب طبع خود و بدون هيچ احساس خطرى مانند مرضهاى سخت و امثال آن به اين گونه امور نمىپردازد . كلمه « حين » ظرفى است متعلق به شهادت ، يعنى شهادت در حين وصيت . و معنى « عدل » همان استقامت است ، و مقام خود قرينه است بر اينكه مراد از اين استقامت ، استقامت در امر دين است ، به همين جهت بايد گفت مراد از كلمه « كم » در « منكم » مسلمين ، و مراد از « غيركم » در « او من غيركم » غير مسلمين هستند نه اينكه مراد خويشان و غير خويشان باشد . چون خداى تعالى مقابله انداخته است بين كلمه « اثنان - دو نفر » و بين كلمه « آخران - دو نفر ديگر » سپس اثنان را هم با « ذوا عدل » و هم با « منكم » توصيف كرده و فرموده : دو نفر عادل از خودتان . بخلاف كلمه « آخران » كه تنها با « من غيركم » و بدون تكرار « ذوا عدل » توصيف شده و معلوم است كه اتصاف به استقامت در دين و عدم اين اتصاف در مسلمان و غير مسلمان فرق مىكند نه در خويشاوند و غير خويشاوند ، خلاصه مسلمان و غير مسلمان است كه يكى متصف به استقامت در دين هست و ديگرى نيست ، و اگر اين اتصاف بود و نبودش دائر مدار خويشى و بيگانگى بود جهت نداشت كه در شاهد عدالت را معتبر كند و بفرمايد اگر شاهد ، فاميل مشهود له هستند بايد عادل باشند و اما اگر نسبت به او بيگانه‌اند لازم نيست عادل باشند . بنا بر اين ، ترديدى كه در جمله * ( « أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ » ) * هست بر اساس ترتيب است ، يعنى اگر دو نفر از مسلمانان هستند كه بر اين وصيت شهادت دهند شهادت غير مسلمان كافى نيست ، و گرنه شهادت دو نفر غير مسلمان كافى است . و اين ترتيب از قرينه مقام استفاده مىشود و اين قرينه عينا همان قرينه ايست كه باعث شده جمله * ( « إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ » ) * قيدى باشد متعلق به جمله * ( « أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ » ) * زيرا طبعا وقتى زندگى مسلمان در بين مجتمع اسلامى باشد محتاج نمىشود به اينكه در وصيت خود دو نفر غير مسلمان را گواه بگيرد ، بخلاف حالت سفر و سير در زمين كه در چنين حالتى احتمال چنين پيشامدها و اضطرار و احتياج به استشهاد از غير مسلمان هست . و قرينه مقام يعنى مناسبت بين حكم و موضوع و ذوقى كه از خصوص كلام خداى تعالى اتخاذ و استفاده مىشود دلالت دارند بر اينكه مراد از غير مسلمان ، تنها اهل كتاب يعنى يهود و نصارا هستند . براى اينكه كلام خداى تعالى در هيچ موردى مشركين را به هيچ گونه شرافتى تشريف نفرموده است . و اينكه فرمود : * ( « تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ » ) * معنايش اين است كه آن دو شاهد را توقيف كنند چون حبس همان توقيف است . * ( « فَيُقْسِمانِ بِاللَّه » ) * پس به خدا سوگند ياد مىكنند * ( « إِنِ ارْتَبْتُمْ » ) * در صورتى كه شما در آنچه وصى راجع به امر وصيت و يا راجع به اموال ميت