و همچنين اين آيه : « وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِه الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِه الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِه الْمَوْتى بَلْ لِلَّه الأَمْرُ جَمِيعاً أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّه لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً » « 1 » و همچنين آيات ديگرى نظير آن . پس ، از اين بيان بدست آمد كه اين آيه با آيات دعوت به دين و آيات مربوط به امر به معروف و نهى از منكر هيچگونه منافاتى ندارد ، زيرا اين آيه نهى مىكند مؤمنين را از اينكه به كار هدايت گمراهان پرداخته و از هدايت خويش بازمانده و در حقيقت در راه نجات مردم خود را به هلاكت بيندازند ، علاوه ، دعوت به خدا و امر به معروف و نهى از منكر خود يكى از شؤون به خود پرداختن و راه خدا پيمودن و وظيفه الهى را انجام دادن است ، با اين حال چه جاى اينست كه كسى احتمال دهد آيه مورد بحث با آيات دعوت به دين و امر به معروف و نهى از منكر منافات دارد يا ناسخ آنها است ؟ با اينكه خداى سبحان امر به معروف و نهى از منكر را يكى از مشخصات روحى اسلام بلكه يكى از پايه هايى ناميده كه دين خود را بر آن اساس بنا نهاده و استوار ساخته است ، و فرموده : « قُلْ هذِه سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي » « 2 » و نيز فرموده : « كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ » « 3 » . پس بر هر مؤمنى واجب است كه مردم را با بصيرت تمام بسوى خدا دعوت نمايد و بعنوان امتثال يكى از واجبات الهى امر به معروف و نهى از منكر نمايد ، و در عين حال چنين وظيفه اى را هم ندارد كه خود را از شدت خشم و غيظ و يا از فرط جد و جهد در هدايت گمراهان به هلاكت اندازد . از اينكه خداى تعالى براى اهل ايمان راهى را فرض كرده كه در آن هدايت آنان است ، و براى ديگران هم راهى را تقدير نموده كه در آن ضلالت آنها است ، و نيز از اينكه با جمله * ( « عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ » ) * مؤمنين را امر به پرداختن به نفس خود نموده ، به خوبى فهميده مىشود كه راهى كه به سلوك آن امر فرموده همان نفس مؤمن است ، زيرا وقتى

--> ( 1 ) و اگر قرآنى باشد كه بتوان بطور مسلم كوه ها را از جاى كنده و به راه انداخت و زمين را پاره كرده و چشمه ها از شكاف آن جارى ساخت و مرده ها را به زبان در آورد هر آينه همين قرآن است ، ( خداوند نه تنها بر اين امور قادر است ) بلكه براى اوست جميع امور ، آيا كسانى كه ايمان آورده‌اند هنوز ( از ايمان كفار ) مايوس نشدند ؟ و هنوز نمىدانند كه اگر خدا بخواهد هر آينه جميع مردم را هدايت مىكند ؟ سوره رعد آيه 31 . ( 2 ) بگو اين است راه و روش من ، من و هر كه پيرو من است ، مردم را با بصيرت و يقين بسوى خدا مىخوانيم . سوره يوسف آيه 108 . ( 3 ) شما در كتابهاى آسمانى بهترين امتى بوديد كه بر بشر مبعوث شديد ، شما امر به معروف و كار نيك مىكنيد و از كار زشت نهى مىكنيد . سوره آل عمران آيه 110 .