« 1 » . و نيز فرموده : « وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ » « 2 » ، پس اينكه فرمود : * ( « لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ » ) * مبنى است بر مطلبى كه گفته شد ، و بر حسب كنايه فرمود ضرر نمىرساند ، و گرنه غرض نهى مؤمنين است از اينكه از ضلالت كسى كه گمراه شده ، مرعوب و متاثر شوند ، و اين باعث شود كه راه هدايت را رها كرده بگويند ، چنان كه مىگويند : دنياى امروز با معنويات مساعد نيست ، و اجازه نمىدهد انسان اديان و معنويات را كيش و آيين خود قرار دهد ، زيرا امور معنوى براى مردم قرون وسطى خوب بود ، كه مردمى ساده لوح و سطح معارف و تمدنشان خيلى نازل و پايين بود ، نه براى مثل چنين زمانى كه آن مردم منقرض و آن دوره سپرى شده است ، چنان كه خداى تعالى همين حرف را از زبان آنها نقل نموده و مىفرمايد : « وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا » « 3 » خلاصه معنا اين است كه اگر ما هدايت تو را با اينكه حق است بپذيريم ما را از شهر بيرون مىكنند . و نيز نهى مىكند از اينكه از ضلالت آنان متوحش شده و بر هدايت خود بترسند و به خيال خود به جلوگيرى از ضلالت آنان پرداخته و خود را فراموش كنند ، و رفته رفته مانند آنان گمراه شوند ، زيرا آنچه بر هر مؤمنى واجب است دعوت مردم بسوى خدا و امر به معروف و نهى از منكر و خلاصه اسباب عادى هدايت را به كار بردن و سپس اثر و مسبب را به خدا واگذاشتن است ، زيرا همه امور بدست اوست . و اما اينكه براى نجات مردم از هلاكت ، خود را به هلاكت بيندازند اين صحيح نيست و خدا هم ، چنين دستورى نداده ، و كسى را به زشتىهاى ديگرى مؤاخذه نفرموده ، و هيچ كسى وكيل خدا بر ديگران نيست ، بنا بر اين برگشت معناى آيه به همان معنايى است كه آيات زير در مقام بيان آنند : « فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً . إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا . وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً » « 4 »

--> ( 1 ) سوره مائده آيه 100 . ( 2 ) سوره حم سجده آيه 34 . ( 3 ) سوره قصص آيه 57 . ( 4 ) شايد ( اى محمد ) ميخواهى بخاطر اينكه قومت به قرآن ايمان نمىآورند خود را از اندوه هلاك سازى ، ما همه آنچه كه بر روى زمين است زينت زمين قرار داده‌ايم تا بيازماييم آنان را كه كدامشان عمل نيك مىكنند ، و بدرستى ما هر آينه آنچه بر پشت زمين است با خاك يكسان كرده و به صورت خاكش در مىآوريم . سوره كهف آيه 8 .