إِيمانَكُمْ » « 1 » . به هر حال سياق اين كلام خود شاهد ديگرى است بر اينكه آيه مورد بحث * ( « لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ . . . » ) * متصل است به ما قبل خود ، و اينكه نزولش با آنها بوده ، و اينكه اين آيات آخرين آياتى هستند كه در باب تحريم شراب نازل شده ، و نيز - همانطورى كه قبلا هم گفتيم - استفاده مىشود كه بعضى از مسلمين در ايام بعد از آيات اول تحريم و قبل از اين آيات دست از عمل زشت خود برنداشته بوده‌اند . و نيز به دست مىآيد كه بعد از نزول اين آيات سؤال شده است از حال كسى كه قبل از تحريم شراب به شرب آن مبتلا بوده‌اند ، و لا بد كسانى بوده‌اند كه ابتلاى شان به اين عمل قبل از نزول تحريم بوده و كسانى بعد از نزول و قبل از فهميدن آن و اشخاصى بعد از نزول و بعد از فهميدن معناى آن بدون هيچ عذرى و جواب اين چند طايفه طورى داده شده كه هر طايفه اى حكم مسأله اش بحسب خصوص حال خودش معلوم شود ، پس كسى كه با داشتن ايمان و احسان و در چنين حالى آن را چشيده ( و مسلما كسى است كه قبل از تحريم و يا از روى جهل نوشيده ) حرجى بر او نيست ، و كسى كه در غير اين شرايط و بدون عذر مرتكب شده حكمش غير اين است . اين بود توجيه ما در باره آيه مورد بحث . و مفسرين ديگر را در اين آيه بحثهايى است طولانى : يكى راجع به جمله * ( « فِيما طَعِمُوا » ) * كه خلاصه آن را در سابق گذرانديم . يكى راجع به ذيل آيه از جهت اينكه تقوا در آن سه بار تكرار شده است ، و همچنين عمل صالح را هم تكرار نموده ، و در خاتمه احسان را ذكر كرده . بعضى گفته‌اند : مراد از اينكه فرمود : * ( « إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * اين است كه از محرم بپرهيزند ، و بر ايمان و عمل صالح ثبات ورزند ، و مراد از اينكه فرمود : * ( « ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا » ) * اين است : آن گاه بپرهيزند از چيزهايى كه بعدا بر آنها تحريم مىشود ، مانند شراب و امثال آن ، و به تحريم آن ايمان آورند . و مراد از اينكه فرمود : * ( « ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا » ) * اين است كه بر اين تقوا و پرهيز از معاصى استمرار داشته و به عمل صالح اشتغال بورزند « 2 » . بعضى ديگر گفته‌اند : اين تكرار به اعتبار حالات سه گانه استعمال تقوا است ، چون تقوا و ايمان به خدا يك مرتبه بين انسان و خودش ملاحظه مىشود ، يك مرتبه بين او و مردم ، و يك مرتبه بين او و خداوند متعال ، و احسان بنا بر اين ، احسان به مردم خواهد بود . « 3 »

--> ( 1 ) خداوند چنان نيست كه ايمان شما را ضايع كند . سوره بقره آيه 143 . ( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 3 ص 241 .