« فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 1 » و ذكر خدا در اين آيات در مقابل فراموشى او به كار رفته كه مستلزم از ياد بردن عبوديت و انجام مراسم دينى است كه جز انجام آن راه ديگرى براى سعادت نفس نيست ، چنان كه آيه شريفه « وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّه فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ » « 2 » هم اشاره به همين معنا دارد . اما اينكه فرمود : * ( « فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » ) * استفهامى است توبيخى كه مختصر دلالتى بر اينكه مسلمين آن روز خيلى گوش به فرمان خدا نبوده‌اند دارد ، چون از آن استفاده مىشود كه نواهى ديگرى را كه قبل از اين نهى بگوششان خورده اطاعت نكرده‌اند ، اين آيه يعنى : * ( « إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ . . . » ) * به منزله تفسيرى است براى آيه « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما » زيرا بيان مىكند كه نفع و گناهى كه در آن آيه در خمر و ميسر فرض شد طورى نيستند كه روزى از هم جدا شده و تنها نفع آن دو بماند ، يا نفعش غالب شود ، تا در نتيجه حلال گردد ، و مانند دروغ مصلحتآميز نيست كه در عين اينكه گناه است ممكن است روزى نافع شود ، و چه بسا روزى در اصلاح ذات بين و امثال آن نفعش به حدى برسد كه بر ضررش غالب و در نتيجه حلال و جايز گردد ، و تفسير بودنش از اينجاست كه بعد از اينكه مىفرمايد : * ( « رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ » ) * آن گاه رجس بودن آن را بوسيله كلمه « انما » حصر نموده و فرموده : * ( « إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَعَنِ الصَّلاةِ » ) * - اين اعمال جز اين نخواهد بود كه هر وقت واقع شوند ، رجس و پليد و عمل شيطانند ، و شيطان هم جز اينكه بوسيله اينها بين شما عداوت و بغضا بيندازد و شما را از نماز و ياد خدا غافل سازد غرض ديگرى ندارد و كوتاه سخن اينكه ، هيچ اميدى به اينكه روزى نفع اين اعمال از گناهش بيشتر و در

--> ( 1 ) پس روى بگردان از كسى كه از ياد ما و قرآن ما روى گردانيد و جز زندگى مادى دنيا را نخواست . آرى ، آرى علم آنان تنها در اطراف ماديات دور مىزند و از ماديات پا فراتر نگذاشته‌اند . سوره نجم آيه 30 . ( 2 ) و نباشيد مانند كسانى كه خدا را فراموش كردند و خدا همچنين كيفرشان داد كه خود آنان را از ياد خودشان برد . سوره حشر آيه 19 .