اگر نسبت به قلب غير ملتئم لحاظ شود گفته مىشود : « عداوة و معاداة » « دشمنى » و اگر نسبت به راه رفتن غير ملتئم رعايت شود گفته مىشود « عدو - دويدن » ، و اگر نسبت به معاشرت غير ملتئم ملاحظه شود گفته مىشود « عدوان و عدو » و از آن باب است قول خداى تعالى كه مىفرمايد : « فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ » و اگر نسبت به اجزاء محل نشستن غير ملتئم ملاحظه شود گفته مىشود : « مكان ذو عدواء - محلى ناصاف » و « عدو » به معناى دشمنى را هم در مفرد و هم در جمع « عدو » مىگويند ، هم مىگويند « رجل عدو » و « قوم عدو » و در قرآن است : « وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّه » « 1 » . « بغض » و « بغضاء » ضد محبت است ، و « صد » به معناى گردانيدن راه است بر كسى و يا چيزى « انتها » هم به معناى پذيرفتن نهى است و هم به معناى ضد ابتدا . معناى لغات آيه بيان شد اينك به تفسير آن پرداخته و مىگوييم : همانطورى كه سابقا اشاره شد سياق اين آيه بيان جمله * ( « مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ » ) * يا « * ( رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ ) * » است ، و معنايش اين است كه اينكه گفته شد اين امور از عمل شيطانند يا هم رجس و هم از عمل شيطانند براى اين است كه شيطان هيچ غرضى از اين اعمال خود يعنى خمر و ميسر ندارد ، مگر ايجاد عداوت و بغضا بين شما ، و اينكه به اين وسيله شما را به تجاوز از حدود خدا و دشمنى با يكديگر وادار كند ، و در نتيجه بوسيله همين شراب و قمار و انصاب و ازلام شما را از ذكر خدا و نماز باز بدارد ، و اينكه عداوت و بغضا را تنها از آثار شراب و قمار دانسته از اين جهت است كه اين اثر در آن دو ظاهرتر است ، چون معلوم است كه نوشيدن شراب باعث تحريك سلسله اعصاب شده و عقل را تخدير و عواطف عصبى را به هيجان در مىآورد ، و اين هيجان اعصاب اگر در راه خشم و غضب به كار رود معلوم است كه چه ثمرات تلخى به بار مىآورد و بزرگترين جنايت را ، حتى جناياتى را كه درندگان هم از ارتكاب آن شرم دارند براى شخص مست تجويز مىكند ، و اگر در مسير شهوت و بهيميت قرار گيرد معلوم است كه سر به رسوايى در آورده و هر فسق و فجورى را چه در باره مال و عرض خود و چه در باره ديگران در نظرش زينت داده و او را به هتك جميع مقدسات دينى و اجتماعى وا مىدارد ، دزدى و خيانت و دريدن پرده محارم خود و فاش كردن اسرار و ورود به خطرناكترين ورطه هاى هلاكت و امثال آن را در نظرش ناچيز جلوه مىدهد ، چنان كه آمار ممالك مترقى كه نوشيدن مشروبات الكلى در بينشان رواج دارد نشان داده كه درشتترين ارقام جنايات و

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 188 .