* ( « وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً » ) * است ، البته اين تاييد وقتى تمام است كه بگوئيم جمله مذكور بيانگر درجات است ، و معلوم است كه مغفرت و رحمت از ناحيه خدا است . ( و بنا بر اين احتمال معنا چنين مىشود كه آن اجر عظيم عبارت است از درجاتى از ناحيه خدا و مغفرت و رحمتى ) . احتمال هم دارد ضمير مذكور به كلمه « أجر » بر گردد ، ( كه در اين صورت معنا چنين مىشود كه خدا درجاتى از آن اجر عظيم و مغفرتى و رحمتى را خاص مجاهدين مىكند ) . از ظاهر جمله : * ( « وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً » ) * چنين بر مىآيد كه بيان باشد براى كلمه درجات ، چون درجات عبارت است : از منزلتهايى از ناحيه خداى سبحان ، و اين منزلتها هر چه باشد مصداق مغفرت و رحمت است و شما خواننده محترم در بعضى از مباحث گذشته توجه فرموديد كه رحمت ( يعنى افاضه نعمت از ناحيه خدا ) موقوف بر اين است كه قبلا موانع بر طرف شود و همين بر طرف كردن موانع از كسى كه مبتلاى به آن است ، خود مصداقى است از مغفرت و بلكه عين مغفرت است و لازمه اين سخن آن است كه مرتبه اى از مراتب نعمتهاى الهى و هر درجه و منزلتى رفيع ، مغفرتى باشد نسبت به مرتبه اى كه بالاتر از آن است و بنا بر اين صحيح است بگوئيم درجات اخروى هر چه باشد هم مغفرتى است از ناحيه خداى سبحان و هم رحمتى است از آن جناب ، و در قرآن كريم غالب مواردى كه كلمه رحمت و امثال آن به كار رفته ، مغفرت نيز با آن به كار رفته است ، مانند آيات زير : « مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ » « 1 » « مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ » « 2 » ، « مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ » « 3 » ، « وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرِضْوانٌ » « 4 » « وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا » « 5 » و آيات و موارد ديگرى نظير اينها . خداى تعالى در آخر ، كلام خود را با جمله : * ( « وَكانَ اللَّه غَفُوراً رَحِيماً » ) * ختم فرمود و مناسبت اين دو اسم يعنى اسم غفور و رحيم از ميان اسماى خداى تعالى با مضمون آيه و مخصوصا با جمله : * ( « وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً » ) * روشن است حاجتى به توضيح ندارد . * ( « إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ » ) * لفظ « توفيهم » مىتواند صيغه ماضى باشد و هم صيغه مضارع و اگر آن را مضارع بگيريم اصلش « تتوفاهم » بوده و يكى از دو « تاء » آن به منظور تخفيف حذف شده ، هم چنان كه مىبينيم

--> ( 1 ) « سوره مائده ، آيه 9 » . ( 2 ) « سوره انفال ، آيه 4 » . ( 3 ) « سوره هود ، آيه 11 » . ( 4 ) « سوره حديد ، آيه 20 » . ( 5 ) « سوره بقره ، آيه 286 » .