وعده اجرى عظيم داده است ( 95 ) . درجه هاى او مغفرت و رحمت اوست ، و مغفرت و رحمت صفت خداى تعالى است ( 96 ) . كسانى كه فرشتگان قابض ارواح در حالى جانشان را مىگيرند كه ستمگر خويشند از ايشان مىپرسند : مگر چه وضعى داشتيد كه اين چنين به خود ستم كرديد مىگويند : در سرزمينى كه زندگى مىكرديم ، اقويا ما را به استضعاف كشيدند ، مىپرسند : مگر زمين خدا وسيع نبود و نمىشد به سرزمينى ديگر مهاجرت كنيد ؟ و چون پاسخ و حجتى ندارند منزلگاهشان جهنم است كه چه بد سر انجامى است ( 97 ) . مگر آن مستضعفينى از مردان و زنان و كودكان كه نه مىتوانند استضعاف كفار را از خود دور سازند ، و نه مىتوانند از آن سرزمين به جايى ديگر مهاجرت كنند ( 98 ) . كه اينان اميد هست خدا از آنچه نبايد مىكردند درگذرد ، كه عفو و مغفرت كار خدا است ( 99 ) . و كسى كه در راه خدا از وطن چشم مىپوشد و مهاجرت مىكند ، اگر به موانعى بر مىخورد به گشايشهايى نيز بر خورد مىنمايد و كسى كه هجرتكنان از خانه خويش به سوى خدا و رسولش درآيد و در همين بين مرگش فرا رسد ، پاداشش به عهده خدا افتاده و مغفرت و رحمت كار خدا و صفت او است ( 100 ) . بيان آيات * ( « لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ ) * . . . * ( وَأَنْفُسِهِمْ » ) * كلمه « ضرر » به معناى كمبود در وجود است كمبودى كه مانع شود از اينكه آدمى به امر جهاد و قتال قيام نمايد ، نظير كورى و شلى و بيمارى ، و مراد از جهاد با اموال ، انفاق آن در راه خدا و به منظور پيروز شدن بر دشمنان است و مراد از جهاد با انفس جنگيدن است . و جمله : « * ( وَكُلًّا وَعَدَ اللَّه الْحُسْنى . . . ) * » دلالت دارد بر اينكه مراد از اين اشخاصى كه قعود كردند ( نشستند ) كسانى است كه رفتن به جنگ را در زمانى ترك كردند كه احتياجى به رفتن آنان به جبهه جنگ نبوده ، چون به مقدار كفايت ديگران رفته بودند ، چون مىفرمايد : خداى تعالى به هر دو طائفه ( آنها كه به جهاد رفتند و آنها كه نرفتند ) وعده حسنى داده ، پس غرض از جمله مورد بحث ترغيب و تحريك مسلمانان بر قيام به امر جهاد است ، تا مسلمين در رفتن به جهاد شتاب نموده ، از يكديگر سبقت بگيرند . دليل ديگر بر اينكه مراد اين معنا است اين است كه خداى سبحان اولى الضرر ( بيماران و نابينايان و امثال آنان ) را استثناء كرده ، سپس حكم كرد به اينكه قاعدون و مجاهدين يكسان نيستند ، با اينكه اولى الضرر در مساوى نبودنشان با مجاهدين در راه خدا مانند قاعدينند . و به فرضى هم كه بگوئيم خداى تعالى ثواب و مصلحتى كه از اولى الضرر به خاطر نرفتنشان به جبهه جنگ بر طبق نياتشان تلافى مىكند ، ( اگر واقعا نابينايى متاسف است از