« هؤلاء » به يهود و نصارا است و جمله : * ( « حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ . . . » ) * به منزله جوابى است از سؤال مقدر و معناى آيه اين است كه اميد آن هست كه خداى تعالى يا فتحى پيش بياورد يا امرى از ناحيه خودش ، آن وقت است كه مؤمنين ثابت قدم ، موقع حلول سخط الهى به اين مؤمنين ضعيف الايمان خواهند گفت : آيا اين يهود و نصارا بودند آنهايى كه سوگند مىخوردند و در سوگند خوردن خود به نهايت درجه مبالغه مىكردند كه ما با شما هستيم ؟ پس چرا امروز سودى به حال شما نداشتند ؟ در اينجا ممكن است شخصى پرسيده باشد خوب ، بالآخره كار مؤمنين سست ايمان كه يهود و نصارا را دوست مىداشتند به كجا انجاميد ؟ در پاسخ فرموده : اعمالى كه در اسلام كردند عبادتى و احسانى كه كردند همه بدون اجر شد و در نتيجه زيانكار شدند . گفتارى در معناى بيمارى دل جمله : * ( « فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ » ) * بطور اجمال دلالت دارد بر اينكه دل انسانها در خطر نوعى بيمارى قرار دارد و قهرا وقتى براى چيزى حالت بيمارى تصور شود حالت سلامتى هم دارد ، چون صحت و مرض در مقابل هم هستند ، تا يكى از آن دو فرض نداشته باشد طرف ديگر نيز فرض ندارد وقتى يكى از اين دو حالت مىتواند در دلى يا هر چيزى محقق شود كه قبلا آن چيز ، چيزى باشد كه تحقق طرف ديگر و حالت ديگر نيز در آن ممكن باشد ، نظير كورى و بينايى كه خواننده توجه دارد به اينكه ديوار را به عنوان اينكه نمىتواند ببيند كور نمىخوانيم زيرا استعداد بينايى در آن نيست و همچنين نمىتوان آن را به هيچ مرضى متصف كرد ، چون استعداد صحت و سلامتى ندارد . و در كلام خداى عز و جل هر جا كه خداى تعالى براى دلها اثبات مرض كرده ، احوال آن دلهاى مريض و آثار آن را بيان كرده و در بيانش امورى را ذكر نموده كه دلالت دارد بر اينكه آن دلها استقامت فطرى خود را از دست داده ، از راه ميانه منحرف شده‌اند ، به آيات زير توجه فرمائيد : « إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّه وَرَسُولُه إِلَّا غُرُوراً » « 1 » ، « إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ » « 2 » ،

--> ( 1 ) و آن زمان كه منافقان و آنها كه در دلهاشان مرض هست گويند : خدا و فرستاده او جز يك دروغ و فريب به ما وعده ندادند . « سوره احزاب ، آيه 12 » . ( 2 ) زمانى كه منافقان و آنها كه در دلهاشان مرض است مىگويند دين اين مسلمانها آنان راى فريب داده . « سوره انفال ، آيه 49 » .