« لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ » « 1 » ، و آياتى ديگر . و كلى مطلب اين است كه مرض قلب عبارت است از اينكه قلب دچار نوعى ترديد و اضطراب شود كه مساله ايمان به خدا و اطمينان نسبت به آيات او را كدر و ناصاف كند و ايمان در آن قلب آميخته با شرك شود و لذا مىبينيم كه در مرحله خلق و خوى احوالى و اخلاقى متناسب با كفر بر آن عارض مىگردد و در مرحله عمل كارهايى از آن سر مىزند كه متناسب با كفر به خدا و به آيات او است . در مقابل ، سلامتى قلب و صحت آن عبارت است از اينكه قلب در مستقرى قرار گيرد كه خلقتش در همان مستقر بوده و يا به عبارت ديگر عبارت است از اينكه قلب راه ميانه را از دست ندهد و برگشت اين حالت به خلوص قلب در توحيد خداى سبحان و اعتماد كردن به جناب او و بريدن از هر چيز ديگرى است كه هواى نفس به سوى آن كشش دارد ، اين نكته از آيه زير به چشم مىخورد كه مىفرمايد : « يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » « 2 » . از همين جا روشن مىشود كه بيماردلان غير از منافقينند ، هم چنان كه تعبير قرآن از اين دو طائفه مثل ، « الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ » ، در غالب موارد تا حدى خالى از اشعار بر دو طائفه بودن آن دو نيست ، براى اينكه منافقين عبارتند از كسانى كه به زبان ايمان آورده و در دل ايمان ندارند و دلهاشان كافر خالص است و از نظر حيات ايمانى مرده است ، نه بيمار ، هم چنان كه قرآن كريم آنان را مرده و دارندگان ايمان را زنده خوانده و مىفرمايد : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ » « 3 » . و نيز مىفرمايد : « إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّه » « 4 » . بنا بر اين ظاهر از عرف و اصطلاح قرآن كريم اين است كه مرض قلب عبارت است از

--> ( 1 ) تا خداى تعالى القائات شيطان را فتنه و آزمايشى و كورانى در دل بيماردلان و سنگدلان كند . « سوره حج ، آيه 53 » . ( 2 ) روزى كه هيچ مالى و فرزندانى سود نمىدهد مگر كسى كه با قلب سليم به ديدار خدا آمده باشد . « سوره شعراء ، آيه 89 » . ( 3 ) آيا كسى كه مرده بود و ما زنده اش كرديم و برايش نورى مقرر كرديم كه با آن نور در بين مردم مشى مىكند مثل ديگران است . « سوره انعام ، آيه 122 » . ( 4 ) تنها كسانى دعوت اسلام را مىپذيرند كه گوششان شنوايى دارد ، اما مردگان تنها در روزى شنوايى پيدا مىكنند كه خداى تعالى مبعوثشان كند . « سوره انعام ، آيه 36 » .