وسيع دارد ، حال اگر آن دو آيه را ضميمه كنيم به آيه زير كه مىفرمايد : * ( « لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً » ) * - « براى هر يك از شما پيامبران شرعه و منهاجى قرار داديم » ، و به آيه « ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ فَاتَّبِعْها » « 1 » ، اين معنا بدست مىآيد كه شريعت عبارت است از طريقه اى خاص ، يعنى طريقه اى كه براى امتى از امتها و يا پيامبرى از پيامبران مبعوث به شريعت تعيين و آماده شده باشد ، مانند شريعت نوح ، و شريعت ابراهيم ، و شريعت موسى ، و شريعت عيسى ، و شريعت محمد ( ص ) ، و اما دين عبارت است از سنت و طريقه الهيه حال خاص به هر پيامبرى و يا هر قومى كه مىخواهد باشد ، پس كلمه دين معنايى عمومىتر از كلمه شريعت دارد ، و به همين جهت است كه شريعت نسخ مىپذيرد ، ولى دين به معناى عمومىاش قابل نسخ نيست . البته در اين ميان فرق ديگرى نيز بين شريعت و دين هست و آن اين است كه كلمه دين را مىتوان هم به يك نفر نسبت داد و هم به جماعت ، حال هر فردى و هر جماعتى كه مىخواهد باشد ولى كلمه « شريعت » را نمىشود به يك نفر نسبت داد ، و مثلا گفت فلانى فلان شريعت را دارد ، مگر آنكه يك نفر آورنده آن شريعت و يا قائم به امر آن باشد ، پس مىشود گفت دين مسلمانان و دين يهوديان و دين عيسويان و نيز مىشود گفت شريعت مسلمانان و يهوديان هم چنان كه مىتوان گفت دين و شريعت خدا و دين و شريعت محمد و دين زيد و عمرو و . . . ولى نمىتوان گفت شريعت زيد و عمرو ، و شايد علت آن اين باشد كه در معناى كلمه « شريعت » بويى از يك معناى حدثى هست و آن عبارت است از تمهيد طريق و نصب آن ، پس مىتوان گفت شريعت عبارت است از طريقه اى كه خدا مهيا و آماده كرده و يا طريقه اى كه براى فلان پيغمبر و يا فلان امت معين شده ، ولى نمىتوان گفت طريقه اى كه براى سابق هست ، به اضافه چيزهايى كه در آن شرايع نبوده و يا كنايه است از اينكه تمامى شرايع قبل از اسلام و شريعت اسلام حسب لب و واقع داراى حقيقتى واحده‌اند ، هر چند كه در امتهاى مختلف به خاطر استعدادهاى مختلف آنان اشكال و دستورات مختلفى دارند ، هم چنان كه آيه شريفه : « أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » « 2 » نيز بر اين معنا اشعار و بلكه دلالت دارد . بنا بر اين اگر شريعتهاى خاصه را به دين نسبت مىدهيم و مىگوئيم همه اين

--> ( 1 ) و سپس تو را بر شريعتى از امر دين قرار داديم ، پس همان شريعت را پيروى كن . « سوره جاثيه ، آيه 18 » . ( 2 ) دين را به پا داريد ، و در آن متفرق مشويد . « سوره شورى ، آيه 13 » .