از همين جا روشن مىشود كه مراد از جمله : « * ( وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِه ) * » مطلق جهاد است ، يعنى اعم از جهاد با نفس و جهاد با كفار است ، براى اينكه اين جمله متصل به جمله قبل است كه در آن وسيله عبارت بود از مطلق هر چيزى كه بنده را با پروردگارش مرتبط مىسازد ، و دليلى هم در كلام نيست كه خصوص اين جمله را مقيد كند به جهاد با كفار ، علاوه بر اين دو آيه بعدى هم كه مشتمل بر تعليل است با اين معنا كه مراد از جهاد مطلق جهاد باشد مناسبتر است . و با اين حال ممكن هم هست كه بگوئيم مراد از جهاد ، قتال با كفار است ، از اين نظر كه در جمله مورد بحث جهاد مقيد شده به قيد « در راه خدا » ، و در قرآن كريم هر جا كه سخن از امر به معروف آمده و دنبالش جهاد با كفار ذكر شده در آنجا جهاد مقيد شده به « در راه خدا » ، به خلاف مواردى كه منظور از كلمه جهاد اعم از قتال با كفار و جهاد با نفس بوده كه در آن موارد قيد نامبرده نيامده مانند آيه زيرا كه مىفرمايد : « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ، وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » « 1 » ، بنا بر اين ، امر به جهاد در راه خدا و قتال با كفار ، بعد از امر به ابتغاى وسيله به سوى خدا از باب امر به خاص بعد از امر به عام است ، تا اهتمام گوينده را نسبت به خاص بفهماند ، و اى بسا كه « امر به ابتغاى وسيله به سوى خدا بعد از امر به تقوا » نيز از همين قبيل يعنى از باب ذكر خاص بعد از عام باشد ، ( چون مىتوان گفت كه وسيله معنايى خاصتر از تقوا دارد ، تقوا جنبه دفع ضرر و وسيله جنبه جلب نفع دارد ، چه بسيار كسانى كه در زندگى كمال تقوا را دارند ، ولى به خاطر نداشتن وسيله كه مصداق اعلاى آن ولايت ائمه دين ( ع ) است به رستگارى نرسند « مترجم » ) . * ( « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الأَرْضِ . . . » ) * ظاهر اين دو آيه - كه قبلا هم به آن اشاره كرديم - اين است كه تعليلى باشد براى مضمون آيه قبلى ، و حاصل مضمون آيه سابق و اين دو آيه اين است كه : بر شما واجب است تقوا پيشه كنيد ، و به درگاه خدا وسيله اى بجوئيد و در راه او جهاد كنيد ، براى اينكه انجام اين دستورات در برگرداندن عذاب از شما بسيار مهم و مؤثر است ، آن هم عذابى اليم و دائمى ، و هيچ راه چاره ديگرى نيست ، كه جاى اين دستورات را بگيرد ، براى اينكه به خدا كفر ورزيدند و در نتيجه تقوا و تهيه وسيله براى درگاه خدا را و جهاد در راه او را ناديده گرفتند اگر فرضا تمامى آنچه در زمين است را ( كه منتها چيزى است كه فرزند آدم عادتا آرزوى داشتن آن را دارد )

--> ( 1 ) و كسانى كه به خاطر ما جهاد مىكنند ما آنان را به راههاى خود هدايت مىكنيم ، و محققا خدا با نيكوكاران است . « سوره عنكبوت ، آيه 69 » .