مؤلف : مثل اين روايت را صدوق نيز در كتابش معانى الاخبار از حمران نقل كرده « 1 » ، و اينكه حمران پرسيد : « حال اگر فردى ديگر به قتل برساند » اشاره است به اشكالى كه قبلا بيانش گذشت ، كه لازمه آيه شريفه مساوى بودن كيفر يك قتل با كيفر چند قتل است ، و امام ( ع ) پاسخ داده به اينكه : « همان عذابش مضاعف مىشود » در اينجا ممكن است كسى اشكال كند كه پاسخ امام ( ع ) رفع يد از مساواتى است كه آيه به آن حكم كرده ، آيه مىفرمايد كشتن يك نفر مساوى با كشتن جميع است ، و روايت مىفرمايد مساوى نيست ، ليكن اين اشكال وارد نيست ، براى اينكه تساوى منزلت - كشتن يك نفر به منزله كشتن همه بودن - مربوط است به سنخ عذاب نه به مقدار آن ، و به عبارت روشنتر : « قاتل يك نفر و قاتل جميع هر دو در يك جا از جهنم قرار دارند » ، ولى قاتل بيش از يك نفر عذابش مضاعف مىشود ، و لذا در روايت فرموده : « جايى است كه اگر كسى همه مردم را بكشد نيز در آنجا كيفر مىبيند » . شاهد بر گفتار ما روايتى است كه عياشى در تفسير همين آيه از حمران از امام صادق ( ع ) آورده كه امام ( ع ) فرمود : منزلت و مرحله اى در آتش هست كه شدت عذاب اهل آتش همه بدانجا منتهى مىشود و قاتل را در آنجا جاى مىدهند حمران مىگويد : پرسيدم حال اگر دو نفر را كشت چطور ؟ فرمود : مگر نمىدانى كه در جهنم منزلتى كه عذابش شديدتر از آن منزلت باشد وجود ندارد ؟ آن گاه فرمود : عذاب قاتل در اين منزلت به مقدار قتلى كه كرده مضاعف مىشود . « 2 » پس اين جمعى كه امام ( ع ) بين نفى و اثبات كرد چيزى جز همان توجهى كه ما براى روايت آورديم نيست و آن اين است كه اتحاد و تساوى در مقدار عذاب نيست ، بلكه در سنخ عذاب است كه كلمه « منزلت » به آن اشاره دارد و اما اختلاف در شخص عذاب و خود آن شكنجه اى است كه قاتل مىبيند . شاهد ديگر بر گفتار ما فى الجمله روايتى است كه در همان كتاب از حنان بن سدير از امام صادق ( ع ) نقل شده ، كه در ذيل جمله : * ( « مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً » ) * فرمود : در جهنم گودالى است كه اگر كسى همه مردم را مىكشت در آنجا جاى مىگرفت ، و اگر يك نفر را هم مىكشت باز در آنجا عذاب مىديد . « 3 »

--> ( 1 ) معانى الاخبار ص 379 ح 2 . ( 2 ) تفسير عياشى ج 1 ص 313 - 312 ح 84 . ( 3 ) تفسير عياشى ج 1 ص 313 ح 86 .