چرا غفلت كرده و بدون جهت در اين مدت طولانى خود را به ستوه آوردى و بيچاره كردى ؟ » و چون از اين سؤال ، جوابى نيافته اظهار پشيمانى كرده چون پشيمانى عبارت است از تاثر خاص روحى و تالم باطنى كه بعد از مشاهده ندانمكاريهاى خود به آدمى دست مىدهد ، وقتى دست مىدهد كه ببيند در فلان كار و براى رسيدن به فلان هدف فلان شرط و سبب را به كار نبرده و در نتيجه آن منفعتى كه در نظر داشته عايدش نشده ، و يا به جاى منفعت ضررى متوجه او گشته ، و شما خواننده گرامى مىتوانى اينطور بگويى كه پشيمانى تاثرى است كه فقط بعد از يادآورى ندانمكاريها و سهلانگارى در استفاده از امكانى از امكانات به آدمى دست مىدهد . حال آدمى كه مرتكب ظلمى شده و نمىخواهد مردم بر عمل او آگاه شوند نيز چنين حالى است ، چون چنين كارهايى طبيعتا از امورى است كه جامعه ، با نظام جارىاى كه دارد آن را نمىپذيرد ، زيرا اجزاى چنين جامعه اى به هم پيوسته و مرتبط است و خواه ناخواه اثر چنين كارهايى كه با نظام در آن منافات دارد ظاهر مىشود ، هر چند كه در اول حدوث آن كار مردم نفهمند و خبردار نشوند ، و انسان ظالم و مجرم مىخواهد نظام جارى در جامعه را مجبور كند به اينكه عمل او را قبول كند ، و قبول نخواهد كرد . نظير اينكه انسان يك طعام سمى و يا مايع سمى را بخورد ، و بخواهد جهاز هاضمه خود را مجبور كند به اينكه آن سم را هضم كند و معلوم است كه جهاز هاضمه او آن سم را هضم نخواهد كرد ، پس او هر چند كه مىتواند سم را داخل در شكم خود بكند ، ليكن او يك موعدى براى بروز اثر سم دارد كه به هيچ وجه تخلف نمىكند ، ظالم نيز چنين وضعى دارد ، بالآخره ظلم او گريبانش را خواهد گرفت ، كه « إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ » « 1 » . همانطور كه اثر سم در موقع خودش ظاهر مىشود ، انسانى هم كه در انجام واجبش و مراقبت و رعايت آنچه رعايتش لازم است نقص تدبير داشته ، در موقع خود اثر نقص تدبيرش ظاهر مىشود ، در آن لحظه است كه دچار پشيمانى مىشود و اگر بخواهد آن نقيصه را جبران و آن دريدگى را رفو كند ، خرابى ديگرى پيدا مىشود ، و اين دريدگىهاى پى در پى هم چنان ادامه مىيابد تا خداى تعالى او را در انظار عموم رسوا سازد . از بيان گذشته اين معنا روشن گرديد كه جمله : * ( « فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ » ) * اشاره است به اينكه قاتل از دفن نكردن جسد برادرش پشيمان شده بود ، و چه بسا ممكن است كسى بگويد : مراد ، پشيمانى او از اصل قتل بوده باشد ، و اين احتمال بعيدى نيست .

--> ( 1 ) بدرستى كه پروردگارت در كمين گاه است . « سوره فجر ، آيه 14 » .