مخلص محتاج به فضل و رحمت زائدى از خداى تعالى هستند ، هر چند كه مخلصين نيز محتاجند و بىنياز از عنايت الهيه نيستند . اين احتمال نيز مردود و نادرست است ، زيرا اگر منظور اين بوده ، بايد آيه شريفه آن را دفع كند و بفرمايد : اين توهم كه تنها غير مخلصين محتاج فضل و رحمت خدا هستند ، توهم باطلى است ، زيرا مخلصين نيز بىنياز از فضل و رحمت او نيستند ، هم چنان كه در آيه شريفه : « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً » « 1 » احتياج به فضل و رحمت خداى را به تمام بندگان ( چه مخلص و چه غير مخلص ) عموميت داده و نيز در آيه زير به رسول گرامى خود كه بهترين خلق خدا است مىفرمايد : « وَلَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا ، إِذاً لأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ » « 2 » و حال آنكه مىبينيم در آيه شريفه دفع توهمى نيامده است . يكى ديگر گفته : مراد از فضل و رحمت خدا ، قرآن و پيغمبر ( صلوات اللَّه عليه و على عترته ) است ، آن ديگرى گفته : مراد به فضل و رحمت ، فتح و ظفر است و به خيال خود خواسته است استثناء « الا قليلا » را توجيه كند ، گفته است : اكثر مردم اگر در برابر حق ثبات قدم به خرج مىدهند به خاطر خود حق نيست بلكه به خاطر اهدافى از قبيل فتح و ظفر و امثال آن از منافع ظاهرى كه به وسيله پيروى حق به دست مىآورند و اما در برابر خود حق ، ثبات به خرج نمىدهند مگر عده اى اندك از مؤمنينى كه در عقيده خود داراى بصيرت هستند . يكى ديگر گفته : استثناى مورد بحث از جمله : * ( « لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ » ) * نيست ، بلكه از جمله : * ( « أَذاعُوا بِه . . . » ) * است و معناى مجموع دو جمله اين است كه : « وقتى شايعه اى ترس آور و يا امنيت آور را مىشنوند ، آن را منتشر مىكنند مگر عده اى اندك » و آن ديگرى گفته : استثناى مذكور از جمله : * ( « يَسْتَنْبِطُونَه . . . » ) * است و معنايش اين است كه اگر شايعات را به اولى الامر ارجاع دهيد آنها صدق و كذب آن را استنباط مىكنند ، مگر بعضى از اولى الامر كه نتوانند استنباط كنند . يكى ديگر گفته : استثناء در لفظ است كه خود دليل بر جمع و احاطه است و معناى آيه اين است كه اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود همگى شيطان را پيروى مىكردند ، نظير آيه

--> ( 1 ) اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود تا ابد احدى از شما پاك نمىشد . « سوره نور ، آيه 21 » . ( 2 ) و اگر نبود كه ما قدم تو را استوار كرديم ، چيزى نمانده بود كه اندكى به سوى آنان ركون كنى و به آنان دل ببندى و اگر چنين مىكردى ما تو را به زبونى در زندگى و مرگ دچار مىكرديم . « سوره اسراء ، آيه 75 » .