شريفه « سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا ما شاءَ اللَّه » « 1 » كه استثناء مشيت نمىخواهد افرادى را از كليت ( فراموش نخواهى كرد ) خارج سازد بلكه افاده مىكند كه حكم فراموش نكردن عموميت دارد و اين وجوه همانطور كه گفتيم هيچ يك خالى از تكلف نيست ، آن هم تكلفى كه هر كس مىفهمد تكلف است . * ( « فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ » ) * كلمه « تكليف » كه مصدر فعل مجهول مضارع « تكلف » است ، از ماده « كلفت » به معناى مشقت است ، به اين جهت تكليف را تكليف خوانده‌اند كه كارفرما و صاحب تكليف كارگر و مكلف را به مشقت مىاندازد و كلمه « تنكيل » از ماده « نكال » است و « نكال » بطورى كه در مجمع البيان « 2 » آمده به معناى فسادى است كه به وسيله آن از عذابى برابر با آن جلوگيرى بشود ، مثلا مكلف متخلف را كتك بزنند تا ديگر تخلف نكند ، ( تخلف كردن فساد دارد ، كتك نيز فساد دارد ، هر قدر فساد تخلف زياد باشد كتك هم زياد مىشود ) پس كلمه نكال به معناى عقوبتى است كه از تخلفى برابر آن عقوبت جلوگيرى كند و ساير مكلفين از عقوبت اين متخلف عبرت بگيرند و هوس تخلف نكنند . حرف « فاء » كه در آغاز جمله : * ( « فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه . . . » ) * آمده ، امر به قتال را متفرع بر ما قبل يعنى كوتاهى مردم از رفتن به جنگ با دشمن مىسازد ، جمله هاى بعدى كه مىفرمايد : * ( « لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ » ) * نيز مؤيد اين تفريع و نتيجه گيرى است ، چون معناى آيه چنين است كه حال كه مردم از جهاد كردن تثاقل و خوددارى مىورزند و دوست ندارند ، در جهاد شركت كنند ، تو اى پيامبر خودت با كفار مقابله بكن و از تثاقل مردم در امر جهاد و مخالفتشان در امر خداى سبحان ناراحت مشو ، چون تكليف ديگران متوجه تو نيست ، تو فقط موظفى تكليف خودت را انجام دهى نه تكليف آنان را . بله ، تنها وظيفه اى كه نسبت به غير خودت دارى اين است كه در امر جهاد تشويقشان كنى و مؤمنين را تحريك نمايى تا شايد خداى تعالى خطر كفار را كفايت و دفع نمايد و معناى جمله : * ( « لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ » ) * اين است كه تو ، به جز عمل خودت مكلف به چيزى نيستى و بنا بر اين استثنايى كه در آيه شريفه آمده با تقدير مضاف است و تقدير كلام « لا تكلف شيئا الا عمل نفسك » مىباشد .

--> ( 1 ) « سوره اعلى ، آيه 7 » . ( 2 ) مجمع البيان ج 3 ، ص 83 - ط اسلاميه تهران .