طبع آن چيز بسازد ، و طبع او آن چيز را پس نزند و موجودات جهان هر چند كه از حيث اينكه در داخل نظام تدبير قرار گرفته‌اند ، همه به هم مربوط و متصلند ، و بعضى كه سازگار با بعض ديگرند نعمت آن بعض بشمار مىروند ، و در نتيجه اكثر و يا همه آنها وقتى با يكديگر مقايسه شوند نعمت خواهند بود هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّه لا تُحْصُوها » « 1 » ، و نيز فرموده : « وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَه ظاهِرَةً وَباطِنَةً » « 2 » . الا اينكه خداى تعالى بعضى از اين نعمتها را به اوصاف بدى چون 1 - شر 2 - پست 3 - لعب 4 - لهو و اوصاف ديگرى ناپسند توصيف كرده ، يك جا فرموده : « وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ » « 3 » و در جاى ديگر فرموده : « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ » « 4 » و در جايى ديگر فرموده : « لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ ، مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ » « 5 » و در جاهاى ديگر آياتى ديگر در اين باره آورده . و اين سنخ آيات قرآنى دلالت دارد بر اينكه اين چيزهايى كه ما نعمتش مىشماريم وقتى نعمتند كه با غرض الهى موافق باشد ، و آن غرضى را كه خدا اين موجودات را بدان جهت خلق كرده تامين شوند ، و ما مىدانيم كه آنچه خداى تعالى براى بشر خلق كرده بدين جهت خلق كرده كه او را مدد كند در اينكه راه سعادت حقيقى خود را سريعتر طى كند ، و سعادت حقيقى بشر نزديكى به خداى سبحان است ، كه آن هم با عبوديت و خضوع در برابر پروردگار حاصل مىشود ، آرى خداى تعالى مىفرمايد : « وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 6 » . و بنا بر اين پس هر موجودى كه انسان در آن تصرف مىكند تا به آن وسيله راه خداى

--> ( 1 ) و اگر نعمتهاى خداى را بشماريد به آخرش نمىرسيد . « سوره ابراهيم ، آيه 34 » ( 2 ) و نعمتهاى ظاهرى و باطنى خود را به فراوانى و به حد كامل در اختيارتان قرار داد . « سوره لقمان ، آيه 20 » ( 3 ) آنها كه ما ، در مال و عمرشان وسعت داده‌ايم نپندارند كه اين خير آنها است ، بلكه وسعت داديم تا گناه بيشترى كنند و عذاب خوار ساز داشته باشند . « سوره آل عمران ، آيه 178 » ( 4 ) و اين زندگى دنيا چيزى بجز لهو و لعب نيست و زندگى حقيقى همانا خانه آخرت است . « سوره عنكبوت آيه 64 » . ( 5 ) اينكه مىبينى كفار رفت و آمد در شهرها دارند تو را نفريبد زيرا متاعى است اندك كه در دنبالش جاى در جهنم دارند ، كه چه بد آرامگاهى است . « سوره آل عمران ، آيه 197 » . ( 6 ) و جن و انس را نيافريدم مگر براى اينكه مرا بپرستند . « سوره ذاريات ، آيه 56 »