در قرآن كريم فرموده : « فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ » « 2 » ، كه در اين گونه امور اثر هم بر بعض مترتب مىشود و هم بر كل ، و در گفتگوهاى روزانه خود مىگوئيم امر فلانى تمام و عقل او كامل شد و عكس اين را نمىگوئيم يعنى نمىگوئيم عقل فلانى تمام و امر او كامل شد . و اما فرق بين دو واژه « اكمال » و « تكميل » و همچنين « اتمام » و « تتميم » همان فرقى است كه بين دو باب افعال و تفعيل است ، باب افعال در اصل و به حسب اصل لغت دلالت بر دفعه - يكبارگى - و باب تفعيل دلالت بر تدريج دارد ، هر چند كه در اثر تحولها كه واژه عرب ديده بسيار مىشود كه در اين دو باب دخل و تصرف شده ، آن دو را به معنايى دور از مجراى مجردش و يا از معناى اصليش برگرداندند ، هم چنان كه اين برگشت از معناى اصلى دو باب افعال و تفعيل را در كلماتى از قبيل : « احسان - تحسين » « اصداق - تصديق » « امداد - تمديد » « افراط - تفريط » و غير اينها مشاهده مىكنيم ، كه چگونه معناى اصلى كلمه برگشته ، و معناى الفاظ مذكور چنين مىشود . « احسان نيكى كردن - تحسين نيكى ديگران را ستودن » « اصداق مهريه دادن - تصديق گفتار ديگران را تصديق كردن » « امداد - كمك كردن - تمديد - مدت مقرر را تمديد كردن » ، « افراط زياده روى كردن - تفريط كوتاه آمدن » علت اين تحول اين بوده كه معناى اصلى كلمه را با خصوصيات مورد آن آميخته‌اند ، و به تدريج الفاظ در همان خصوصيات استعمال شده و آن معانى را به خود گرفته است . نتيجه بيان گذشته اين شد كه آيه : * ( « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي » ) * ، مىفهماند كه مراد از دين مجموع معارف و احكام تشريع شده است چيزى كه هست امروز مطلبى بر آن معارف و احكام اضافه شده ، و مراد از « نعمت » هر چه باشد امرى معنوى و واحد است ، و كانه ناقص بوده ، يعنى اثرى كه بايد نداشته ، امروز آن نعمت ناقص تمام شد ، و در نتيجه امروز آن معارف و احكام اثرى كه بايد داشته باشند دارا شده است . و كلمه نعمت بر وزن « فعلة » صيغه اى است كه در مواردى كه بخواهى از نوع چيزى سخن بگويى در اين قالب مىگويى ، و نعمت براى هر چيز عبارت است از نوع چيزهايى كه با

--> ( 1 ) شما كه حج تمتع مىكنيد بايد كه در منى قربانى كنيد و اگر گوسفندى نيافتيد ، ده روز روزه بگيريد ، سه روز در حج و هفت روز بعد از آنكه برگشتيد ، اين ده روز كامل مىباشد . « سوره بقره ، آيه 196 » ( 2 ) و براى اينكه عده را به كمال برسانيد . « سوره بقره ، آيه 185 »