حرفهايى كه ممكن است كسى در معناى آيه مورد بحث بزند ، و بطورى كه ملاحظه كرديد تا كنون به وجه قابل قبولى بر نخورديم ، ناگزير بايد بحث را به طريقى ديگر ، كه با وضع خاص اين كتاب تناسب دارد دنبال كنيم ، لذا از نو تفسير آيه را شروع مىكنيم * ( « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ » ) * كلمه « ياس » « نوميدى » در مقابل كلمه : « رجاء » « اميد » است و دين آن معارفى است كه از ناحيه خداى تعالى نازل شده باشد ، و دين مبين اسلام به تدريج نازل شده است ، و جمله مورد بحث دلالت مىكند بر اينكه كفار قبل از نزول اين آيه و روزى كه اين آيه مربوط به آن روز است اميد آن را داشته‌اند كه بتوانند اسلام را از هر طريقى كه شده از بين ببرند و همين وضع در هر زمانى مسلمانان را تهديد مىكرده و روز به روز دين آنان را در خطر داشته و اين خطر آن قدر زياد بوده كه جا داشته مؤمنين از آن بر حذر باشند و از وقوع چنان خطرى بترسند . پس اينكه فرموده : * ( « فَلا تَخْشَوْهُمْ . . . » ) * خواسته است به مسلمانان تامين بدهد و بفرمايد : بعد از امروز ديگر از بروز آن خطر نترسيد ، آيات زير از وجود آن خطر خبر مىداد ، و مىفرمود : « وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ » « 1 » ، و نيز مىفرمود : « وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ ، مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ، فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّه بِأَمْرِه ، إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » « 2 » . اين را هم مىدانيم كه كفار آرزوى سرنوشت بد براى مسلمانان در سر نمىپروريدند ، مگر به خاطر دين آنان و سينه هايشان تنگى نمىكرد ، و دلهايشان غش نمىكرد مگر به خاطر همين كه دين آنان و عزت و شرف ايشان را از بين مىبرد و آزادى ايشان را در انجام آنچه هوا و هوسشان اقتضاء مىكرد و نفوسشان بدان عادت داشته سلب مىكرد ، و به شهوترانيهاى بى قيد و شرطشان خاتمه مىداد . بنا بر اين آنچه در نظر كفار مورد نفرت و انزجار بود دين مسلمانان بود نه خود آنان ، با اهل دين ، هيچ غرضى و عداوتى نداشتند ، مگر از جهت دين حق آنان ، آنها نمىخواستند مسلمانان از

--> ( 1 ) طائفه اى از اهل كتاب دوست مىدارند و آرزو مىكنند كه روزى بتوانند شما را گمراه كنند . « سوره آل عمران ، آيه 69 » . ( 2 ) بسيارى از اهل كتاب بدان جهت كه در دلهاشان نسبت به شما حسد مىورزند آرزو دارند كه چه مىشد شما را كه ايمان آورده‌ايد و با اينكه حق برايتان روشن شده به كفر بر گردانند ، لا جرم شما فعلا با آنان مماشات كنيد ، و از بدرفتاريهاشان چشمپوشى نمائيد ، تا خداى تعالى امرش را بياورد ، كه خدا بر هر چيز توانا است . « سوره بقره ، آيه 109 » .