سبحان در كلام مجيدش كلمه « بر » را تفسير كرده ، و فرموده : « وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ » « 1 » و ما در همانجا در باره « بر » بحث كرديم ، و كلمه « تقوا » به معناى مراقب امر و نهى خدا بودن است ، در نتيجه برگشت معناى تعاون بر بر و تقوا به اين است كه جامعه مسلمين بر بر و تقوا و يا به عبارتى بر ايمان و عمل صالح ناشى از ترس خدا اجتماع كنند ، و اين همان صلاح و تقواى اجتماعى است ، و در مقابل آن تعاون بر گناه - يعنى عمل زشت كه موجب عقب افتادگى از زندگى سعيده است ، - و بر « عدوان » كه تعدى بر حقوق حقه مردم و سلب امنيت از جان و مال و ناموس آنان است ، قرار مىگيرد ، و ما در اين معنا در ذيل آيه شريفه : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا . . . » « 2 » در جلد سوم اين كتاب پاره اى مطالب آورده‌ايم . خداى سبحان بعد از آنكه از اجتماع « بر اثم » و « عدوان » نهى فرمود نهى خود را با جمله : * ( « وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقابِ » ) * تاكيد كرد و اين در حقيقت تاكيدى است روى تاكيد ديگر ، ( تاكيد اول جمله : * ( « وَاتَّقُوا اللَّه » ) * است ، و تاكيد دوم تهديد * ( « إِنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقابِ » ) * است ) . * ( « حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِه » ) * اين آيه شريفه مشتمل است بر حرمت خون و سه نوع گوشت كه در سوره هايى كه از قرآن قبل از اين سوره نازل شده بود نيز ذكر شده بود ، مانند دو سوره انعام و نحل كه در مكه نازل شده بودند ، و سوره بقره كه اولين سوره مفصلى است كه در مدينه نازل شد ، در سوره انعام فرموده بود : « قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُه ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً ، أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ ، فَإِنَّه رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ ، فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 3 » ، در سوره نحل و سوره بقره فرموده : « إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِه لِغَيْرِ اللَّه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْه إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 4 » .

--> ( 1 ) نيكى تنها نزد كسى است كه به خدا و روز جزا ايمان دارد . « سوره بقره ، آيه 177 » . ( 2 ) « سوره آل عمران ، آيه 200 » . ( 3 ) بگو در آنچه به من وحى شده چيزى را كه يك انسان آن را طعام خود كند حرام نمىيابم ، مگر آنكه آن طعام مردار و يا خود ريخته شده ، و يا گوشت خوك باشد ، و اينها به خاطر اينكه پليدند حرام شده‌اند ، و يا ذبيحه اى باشد كه براى غير خدا ذبح شده باشد ، در همينها هم اگر كسى از در ناچارى و اضطرار بخورد و به مقدار رفع اضطرار بخورد و خود را به دست خود مضطر نكرده باشد خدا او را مىآمرزد ، كه خدا آمرزنده و رحيم است . « سوره انعام ، آيه 145 » . ( 4 ) « سوره نحل ، آيه 116 و سوره بقره ، آيه 173 » .