« وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ » « 1 » و آيات قرآنى در اين معنا بسيار است . به جز اينكه خداى سبحان در كلام مجيدش خاطرنشان مىسازد كه هيچ خلقى از خلائقش بر هيچ هدفى از اهدافش نمىرسد و به سوى هيچ خيرى از خيراتش راه نمىيابد مگر به تقديرى كه خداى تعالى برايش مقدر كرده ، و مگر از راهى كه او پيش پايش بگذارد ، در اين باره مىخوانيم : « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 2 » ، « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً » « 3 » ، با در نظر گرفتن اين دو آيه و آيات قبل معناى ديگرى براى مساله مورد بحث ( يعنى اين كه چگونه حسنات مستند به خداى تعالى است ؟ ) به دست مىآيد و آن اين است كه انسان داراى هيچ حسنه اى نمىشود مگر آنكه خداى تعالى به او تمليك كند و او را به آن حسنه برساند ، بنا بر اين حسنات هر چه هست از خداى تعالى است و سيئات از انسانها است و با در نظر گرفتن اين حقيقت معناى آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ . . . » ) * روشن مىگردد . پس حسنات از يك نظر از آن خدا است ، براى اين كه خالق آنها خدا است و حسنات هر چه باشند مخلوق او هستند ، و از سوى ديگر گفتيم : كه خلقت با حسن ، لازم و لا ينفك يكديگر بوده و از نظر ديگر باز از آن خدا است ، چون حسنات خيراتند و خيرات به دست خدا است و غير خداى تعالى كسى مالك آن نيست مگر آنكه او به وى تمليك كرده باشد . و هيچ نوع از انواع سيئات به ساحت قدس او مستند نيست ، براى اين كه به آن جهت كه سيئه است خلق نشده و كار خداى تعالى خلقت و آفريدن است و سيئه به بيانى كه گذشت ، خلقت بردار نيست ، چون امرى عدمى است ، مثلا اگر انسانى دچار سيئه اى باشد در حقيقت فاقد رحمتى از طرف خداى تعالى است و اين فقدان هم مستند به اعمال گذشته او است ، او كارى كرده كه نتيجه اش اين شده كه خداى تعالى رحمت خود را نسبت به او امساك نموده است . و اما « سيئة » و « حسنه » به معناى معصيت و اطاعت در سابق يعنى در تفسير آيه شريفه « إِنَّ اللَّه لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا . . . » « 4 » در جلد اول اين كتاب گفتيم كه استناد هر دو به خداى

--> ( 1 ) ما آنان را در رحمت خود داخل كرديم چون كه از صالحان بودند . « سوره انبياء ، آيه 86 » . ( 2 ) موسى گفت : پروردگار ما كسى است كه خلقت هر چيزى را داد و سپس هدايتش كرد . « سوره طه ، آيه 50 » . ( 3 ) و اگر فضل خدا بر شما و رحمتش به شما نبود ، تا ابد احدى از شما موفق به پاكى نمىشد . « سوره نور ، آيه 21 » . ( 4 ) « سوره بقره ، آيه 26 » .