احد نازل شده كه آن احوال يعنى ضعف و وهن و مخالفتها از ايشان سر زده بود ، و گرفتاريها بر سرشان آمده بود ، و در عين حال به زودى به جنگهايى ديگر بايد بروند ، و حوادثى شبيه به حوادث جنگ احد در پيش داشتند ، و سخت به اتحاد و اتفاق و ائتلاف نيازمند بودند . * ( « الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ . . . » ) * كلمه « سراء » به معناى آن پيشامدى است كه مايه مسرت آدمى باشد ، و كلمه ( ضراء ) بر خلاف آن به معناى هر چيزى است كه مايه بد حالى انسان شود ، البته ممكن است اين دو كلمه را به معناى دو كلمه يسر و عسر يعنى آسانى و دشوارى نيز گرفت ، و كلمه ( كظم ) در اصل به معناى بستن سر مشك بعد از پركردن آن بوده ولى بعدها به عنوان استعاره در مورد انسانى استعمال شد كه پر از اندوه و خشم باشد ليكن مصمم است كه خشم خود را ابراز ننمايد ، و كلمه ( غيظ ) به معناى هيجان طبع براى انتقام در اثر مشاهده پى در پى ناملايمات است ، به خلاف غضب كه به معناى اراده انتقام و يا مجازات است ، و به همين جهت است كه گفته مىشود : خداى تعالى غضب مىكند ، ولى گفته نمىشود خداى تعالى غيظ مىكند . و جمله * ( « وَاللَّه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ » ) * اشاره است به اين كه آن چه از اوصاف ذكر شد در حقيقت معرف متقين است ، و اين متقين معرفى ديگر در دو مرحله دارند ، و آن عبارت است از كلمه « محسنين » كه در مورد انسانها معنايش نيكوكاران به انسانها است ، و در مورد خداى تعالى معنايش استقامت و تحمل راه خدا است ، كه در اين باره در جاى ديگر قرآن مىخوانيم : « وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ » « 1 » . بلكه احسان در آيات احقاف ، اصل و ريشه است براى احسان به مردم ، چرا كه اگر احسان به خلق ، براى خدا نباشد نزد خدا هيچ ارزشى ندارد ، آرى از آيات سابق از قبيل آيه : « مثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِه الْحَياةِ الدُّنْيا . . . » و امثال آن بر مىآيد كه احسان به مردم زمانى در نزد خدا داراى منزلت است كه براى رضاى او انجام شده باشد . دليل بر اين گفته ما آيه شريفه زير است كه مىفرمايد : « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » « 2 » براى اينكه مىدانيم معناى اين جهاد كه عبارت است از بذل

--> ( 1 ) بشارت ده نيكوكاران را ، محققا كسانى كه گفتند پروردگار ما اللَّه است و به دنبال اين گفته خود استقامت ورزيدند نه ترسى بر آنان هست ، و نه اندوهى خواهند داشت . ( احقاف : 13 ) . ( 2 ) و كسانى كه در راه ما جهاد مىكنند ما به طور مسلم ايشان را به سوى راه هاى خود هدايت مىكنيم ، و بايد بدانند كه خدا با نيكوكاران است ( عنكبوت : 69 ) .