آن نهى كرده ، و انجام هر عمل نيكى كه خدا بدان امر نموده » ، داراى مراتبى است . مرتبه اى دارد كه نامش مرتبه حق تقوا است ، و از اين تعبير فهميده مىشود كه تقوا مراتبى پائينتر از اين هم دارد ، پس تقوا كه به وجهى همان عمل صالح است ، مراتب و درجاتى دارد كه بعضى فوق بعض ديگر است . و نيز فرموده : « أفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّه كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّه وَمَأْواه جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ، هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّه ، وَاللَّه بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ » « 1 » . بطورى كه ملاحظه مىكنيد در اين آيه بيان كرده كه مردم چه صالح و چه طالح ، همگى درجات و مراتبى دارند ، دليل اينكه گفتيم مراد درجات اعمال است جمله آخر آيه است ، كه مىفرمايد : « خدا به آنچه مىكنيد بينا است » . نظير اين آيه كه از نظر خواننده گذشت آيه شريفه : « وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 2 » است ، و باز آيه شريفه : « وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ » « 3 » است ، و آيات كريمه قرآنى در اين معنا بسيار است ، و در بين آنها آياتى است كه دلالت مىكند بر اين كه درجات بهشت و دركات دوزخ هم ، بر حسب مراتب اعمال و درجات آن است . اين هم معلوم است كه عمل از هر نوعى كه باشد برخاسته از علم است ، كه آن نيز از اعتقاد مناسب قلبى منشا مىگيرد ، خداى تعالى هم عليه كفر يهود ، و فساد باطن مشركين ، و نفاق منافقين از مسلمانان ، و نيز بر ايمان عده اى از انبيا و مؤمنين به اعمال آنان استدلال كرده و چون آيات مربوطه به اين استدلال بسيار زياد است سخن را با ذكر آنها طول نمىدهيم ، و خلاصه اش را مىگوييم كه از اين آيات برمىآيد : عمل هر چه باشد ناشى از علمى است كه مناسب آن است ، و عمل ظاهرى بر آن علم باطنى دلالت مىكند و همانطور كه علم در عمل اثر

--> ( 1 ) آيا با اين حال كسى كه دنبال خوشنودى خدا است مثل كسى است كه ثمره عملش خشم خدا و ماوايش دوزخ است ؟ مردم همگى نزد خدا درجاتى دارند و خدا بيناى به آن اعمالى است كه مىكنند ( سوره آل عمران آيه 163 ) . ( 2 ) براى همه مردم درجاتى است نسبت به اعمالى كه انجام مىدهند ، و اين درجه بندى براى اين است كه پاداش آنان را بطور كامل بدهد و ستم نشوند ( سوره احقاف آيه 19 ) . ( 3 ) براى همه مردم درجاتى است نسبت به آنچه انجام مىدهند پروردگار تو از آنچه مردم مىكنند غافل نيست ( سوره انعام آيه 132 ) .