نزد خدا زده شده است . 3 - فهم و درك تاويل براى مطهرين يعنى راسخين در علم امكان دارد . 4 - بيانات قرآنى مثلهايى است كه براى معارف و مقاصد آن زده شده ، و اين غير از نكته دوم است ، در نكته دوم مىگفتيم معارف قرآن مثلهايى است براى تاويل ، و در اينجا مىگوييم بيانات قرآنى مثلهايى است براى معارف آن . 5 - واجب است قرآن مشتمل بر كلماتى متشابه باشد ، و چاره اى جز آن نيست ، هم چنان كه لازم است آيات محكم نيز داشته باشد . 6 - محكمات قرآن ام الكتابند ، كه متشابهات را بايد بدانها ارجاع داد ، و بيانش را از آنها خواست . 7 - محكم بودن و متشابه بودن ، دو وصف نسبى است ، يعنى ممكن است يك آيه براى عامه مردم متشابه باشد و براى خواص محكم ، و نيز ممكن است به خاطر اختلاف جهات ، مختلف شود ، يعنى ممكن است آيه اى از آيات قرآنى از يك جهت محكم ، و از جهت ديگر متشابه باشد ، و در نتيجه نسبت به آيه اى محكم و نسبت به آيه ديگر متشابه باشد و ما در قرآن متشابه به تمام معنا و بطور مطلق نداريم ، هر چند كه اگر هم مىداشتيم محذورى و اشكالى پيش نمىآمد . 8 - واجب بود آيات قرآن طورى نازل مىشد كه يكديگر را تفسير كنند ( هم چنان كه همين طور نازل شده است « مترجم » ) . 9 - قرآن از نظر معنا مراتب مختلفى دارد ، مراتبى طولى كه مترتب و وابسته بر يكديگر است ، و همه آن معانى در عرض واحد قرار ندارند تا كسى بگويد اين مستلزم آنست كه يك لفظ در بيشتر از يك معنا استعمال شده باشد ، و استعمال لفظ در بيشتر از يك معنا صحيح نيست ، و يا كسى ديگر بگويد اين نظير عموم ، مجاز مىشود ، و يا از باب لوازم متعدد براى ملزوم واحد است ، نه ، بلكه همه آن معانى ، معانى مطابقى است ، كه لفظ آيات بطور دلالت مطابقى بر آن دلالت دارد ، چيزى كه هست هر معنايى مخصوص به افق و مرتبه اى از فهم و درك است . توضيح اينكه : خداى تبارك و تعالى فرموده : « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » « 1 » و در اين آيه خبر داده است از اينكه تقوا كه عبارت است از : « خويشتندارى از هر عمل زشتى كه خدا از

--> ( 1 ) سوره آل عمران آيه 102 .