« 1 » . و با اين آيه شريفه خاطرنشان كرده : كه حكم اين مثل در همه افعال خدا جارى است ، همانطور كه در گفته هايش جارى است . پس فعل خدا هم مانند گفتارش حق است ، و منظورش از گفتار و كردار ، خود حق است ، چيزى كه هست هم در گفتارش و هم در كردارش امورى همراه است كه مقصود اصلى نيستند ، و سودى هم ندارند ، و اتفاقا اين امور چشمگيرتر از خود حق است ، ولى دوامى ندارد ، و به زودى باطل و زايل مىشود ، و تنها حق باقى مىماند ، كه براى مردم سودمند است ، مگر آنكه آن حق هم معارض با حقى مهمتر و سودمندتر شود ، كه در اين فرض حق مهمتر حق كوچكتر را باطل مىكند و اين در گفتار خدا نظير آيه متشابه است ، كه متضمن معنايى است حق و مقصود بالاصالة ، ولى با كلماتى ادا شده كه آن كلمات معناى ديگرى را به ذهن مىآورد معنايى باطل كه مقصود بالاصالة نيست ، و با مراجعه به آيات محكم قرآن ، معناى باطل از بين مىرود ، و آنچه حق است محقق مىشود : « لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِه الْمُجْرِمُونَ » « 2 » ، و اين دو پهلو سخن گفتن قرآن براى آن است كه حق را محقق و باطل را زايل سازد . گفتار ما در باره افعال خدا نيز همين گفتارى است كه در باره كلام خدا گفتيم ، ( خداى عز و جل كارهايى مىكند كه ظاهر آن مقصود اصلى نيست ، مقصود غير ظاهر است ، ولى چيزى نمىگذرد كه آن ظاهر از بين مىرود ، و واقع و باطن عمل آشكار مىشود « مترجم » ) . و كوتاه سخن اينكه آنچه از آيه شريفه استفاده مىشود اين است كه معارف حقه الهيه مثل آبى است كه خدا از آسمان مىفرستد و اين آب فى نفسه تنها آب است و بس ، نه كميت آن منظور است ، و نه كيفيت ، و ليكن اختلاف در ظرفيت زمينى است كه اين آب بر آن مىبارد ، هر زمينى مقدارى معين مىگيرد يكى كمتر و يكى بيشتر ، و اين اندازه ها امورى است

--> ( 1 ) خدا از آسمان آبى مىفرستد ، هر سرزمينى به قدر ظرفيت خود ، آن را گرفته ، سيل در گودترين نقطه اش به حركت در مىآيد ، و كف زيادى بر بالاى سيل حركت مىكند ، چنين كفى در فلزات كه براى ساختن زيور آلات و ساير وسائل زندگى آب مىكنيد نيز پيدا مىشود ، خداوند اين چنين براى حق و باطل مثل مىآورد ، اما كف نامبرده هم در سيل و هم در فلزات مذاب از بين مىرود ، تنها آنچه براى مردم سودمند است باقى مىماند ، خداوند اين چنين مثل مىآورد . ( سوره رعد آيه 17 ) . ( 2 ) سوره انفال آيه 8 .