در نتيجه برگشت امر به اين است كه آيه متشابه آيه اى است كه چند معنا داشته باشد ، بعضى از آن معانى پوشيده تر بوده و ديرتر به ذهن مىآيد ، آنچه از همه ، زودتر به ذهن مىآيد همان است كه ظاهر لفظ ، آن را مىرساند ، و همه مردم آن را مىفهمند ، و معانى ديگر كه بعيدتر است معنايى است كه غير از خدا ، و يا خدا و راسخين در علم آن را درك نمىكنند . آن گاه مفسرين اختلاف ديگرى كرده‌اند در اينكه ارتباط آن معانى بعيد و باطنى ، با لفظ چگونه است ، چون بطور مسلم مىدانيم كه همه آن معانى در عرض واحد نمىتواند مراد از لفظ باشد ، و گرنه لازم مىآيد كه يك لفظ در چند معنا استعمال شده باشد ، و اين به دليلى كه در جاى خودش ذكر كرده‌اند جايز نيست . پس ناگزير بايد اين چند معنا در طول هم قرار داشته باشند ، و در طول يكديگر منظور و مقصود باشند ، ناگزير گفته‌اند : اولين معناى باطنى از لوازم ، معناى ظاهر است ، و دومى از لوازم اولى و سومى از لوازم دومى ، و همچنين بعضى ديگر گفته‌اند : معانى باطنى مترتب بر يكديگرند ، به اين معنا كه اراده كردن معناى ظاهرى و معمولى لفظ ، هم اراده معناى لفظ است ، و هم اراده معناى باطن آن است . مثلا وقتى به پيشخدمتت مىگويى برايم آب بياور ، معناى ظاهر كلامت « آب بياور » است و معناى باطنى آن اين است كه تشنه اى و مىخواهى عطشت را فرو نشانده ، و اين حاجت طبيعى تو را برآورد ، و هم كمالى از كمالات وجوديت را تامين كند ، و تو در گفتن « آب بياور » همه اين معانى را اراده كرده اى ، بدون اين كه لفظ را در چهار معنا استعمال كرده باشى ، و چهار چيز خواسته باشى ، و چهار فرمان صادر كرده باشى . در اينجا قول چهارمى نيز هست ، و آن اين است كه تاويل از جنس معانى الفاظ نيست ، بلكه امرى عينى است ، كه الفاظ گوينده بر آن اعتماد دارد ، حال اگر كلام ، حكمى انشايى باشد ، مثلا امر و يا نهى باشد ، تاويلش عبارت از مصلحتى است كه باعث انشاى حكم و تشريع آن شده ، پس تاويل آيه : « أَقِيمُوا الصَّلاةَ » « 1 » مثلا آن حالت نورانى خارجى است كه در روح نمازگزار در خارج پيدا مىگردد ، و او را از فحشا و منكر دور مىكند . و اگر كلام خبر باشد و خبر از حوادث گذشته بدهد ، تاويلش خود آن حوادث واقعه در زمان گذشته است ، نظير آياتى كه سرگذشت انبياى گذشته و امتهاى آنان را بيان مىكند ، و اگر از حوادث زمان نزول و يا بعد از آن خبر دهد آن خبرى كه مىدهد سه جور است :

--> ( 1 ) سوره بقره 43 و در سوره هاى متعدده .