3 - آنكه تشابهش از ناحيه نظم كلام باشد ، مانند آيه : « أَنْزَلَ عَلى عَبْدِه الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَه عِوَجاً قَيِّماً » « 1 » كه تقدير آن « انزل على عبده الكتاب قيما ، و لم يجعل له عوجا » است . و نيز آيه : « وَلَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ . . . لَوْ تَزَيَّلُوا » « 2 » كه نظم آن طورى است كه مايه تشابه آن شده . و متشابه از جهت معنا ، آياتى است كه متعرض صفات خدا و صفات روز قيامت است ، زيرا تصور اين گونه صفات براى ما ميسور و ممكن نيست ، چون در نفوس ما تنها صورت چيزهايى نقش مىبندد كه به وسيله يكى از حواس ظاهرى براى ما محسوس باشد ، و يا حد اقل از جنس محسوسات باشد ، و صفات خدا و خصوصيات قيامت هيچيك از اين دو قسم نيست . و متشابه از جهت لفظ و معنا ، پنج قسم است : 1 - آنكه تشابهش از جهت مقدار و كميت باشد . مانند جملاتى كه عموم و خصوصش معلوم نباشد ، مثلا فرموده : « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ » « 3 » ، و نمىدانيم منظور عموم مشركين است ، و يا مشركين مخصوص ؟ . 2 - آنكه تشابه آن به خاطر نامعلوم بودن كيفيتش باشد ، مثلا فرموده : « فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ » « 4 » و ما نمىدانيم اين نكاح واجب است يا مستحبّ . 3 - آنكه تشابهش از جهت زمان باشد به اين معنا كه احتمال دهيم آيه نسخ شده باشد ، و عمر حكمى كه در آن است سرآمده باشد ، و احتمال دهيم كه نسخ نشده باشد ، مانند آيه : « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » « 5 » كه تقواى كامل را واجب مىكند با اينكه آيه « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » « 6 » تقوا را به قدر توانايى واجب كرده است .

--> ( 1 ) سوره كهف آيه 1 . ( 2 ) و اگر مردان و زنانى مؤمن و براى شما ناشناخته در بين آنان نبودند ما از اهل مكه ، آنان را كه كفارند عذاب مىكرديم ، و ليكن از آنجا كه مؤمن و كافر آنان براى شما مشخص نبود ، و بيم آن مىرفت كه شما مؤمنين را هم به قتل برسانيد ، و از اين ناحيه ندانسته گرفتار شويد ، و خدا مىخواست تا هر كه را مىخواهد در رحمت خود كند ، لذا صلح را براى شما مقدر كرد . سوره فتح آيه 25 . ( 3 ) سوره توبه آيه 5 . ( 4 ) سوره نساء آيه 3 . ( 5 ) سوره آل عمران 102 . ( 6 ) سوره تغابن آيه 16 .