لحن منافقين در عهد رسول خدا ص است كه هنوز وحى قطع نشده بود . ( و اگر دست از پا خطا مىكردند و حتى در درون خانه هايشان توطئه اى مىچيدند ، بلافاصله خبرش به وسيله وحى به رسول خدا ص و به وسيله آن جناب به عموم مسلمانان مىرسيد . « مترجم » ) آن وقت چطور شد كه بعد از درگذشت رسول خدا ص ديگر هيچ سخنى از منافقين در ميان نيامد . و ناگهان سر و صدايشان خوابيد ( آيا هيچ عاقلى احتمال مىدهد كه با رفتن آن جناب نفاق تمام شد و منافقين هم از بين رفتند ؟ ! ) به هر حال بعد از رحلت آن جناب بسيار زود مردم متفرق شدند و مذاهب گوناگون بين آنها جدايى و دورى افكند . و حكومتها مردم را در بند تحكم و استبداد خود كشيدند و سعادت حياتشان را به شقاوت ، و هدايتشان را مبدل به ضلالت و غى نمودند ( و اللَّه المستعان ) . ( در اينجا بد نيست تذكر دهم كه استاد علامه اعلى اللَّه مقامه را عادت چنين بود كه هر وقت سخن از ناملايمات و گرفتاريهاى مسلمين به ميان مىآمد ، اين كلمه را تكرار مىفرمود : « و اللَّه المستعان » - « مترجم » ) . و اميدوارم خداى تعالى توفيق دهد در تفسير سوره برائت ان شاء اللَّه اين بحث را بطور كامل دنبال كنيم . * ( « يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوه وَتَسْوَدُّ وُجُوه ) * . . . * ( هُمْ فِيها خالِدُونَ » ) * از آنجايى كه مقام آيات مورد بحث ، مقام كفران نعمت بود ، و كفران به نعمت هم نظير خيانت ، باعث خست و فرومايگى انفعال و شرمندگى مىشود . لذا خداى تعالى در اين مقام از ميان انواع عذابهاى آخرت ، عذابى را ذكر كرد كه با حالت شرمندگى مناسبت دارد و حال شرمندگان را ممثل مىسازد ، و آن عبارت است از سيه رويى كه در دنيا هم مردم دنيا اين تعبير را در مورد شرمندگان و امثال آنان دارند . هم چنان كه جمله : * ( « فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ . . . » ) * به خوبى بر اين معنا دلالت دارد . و همچنين از ميان همه ثوابهاى اخروى - كه مىتواند ثواب شاكران اين نعمت باشد - مىتوان ثوابى را نام برد كه با شكرگزارى تناسب داشت ، و آن رو سفيدى است كه در محاورات دنيايى نيز دلالت بر خشنودى و پسند دارد . * ( « تِلْكَ آياتُ اللَّه نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ » ) * ظرف « بالحق » متعلق است به جمله : « يتلوها » . و منظور از تلاوت به حق تلاوت حق است ، تلاوتى كه باطل و شيطانى نيست . ممكن هم هست ظرف را متعلق به كلمه « آيات »