گرفت - البته اين احتمال وقتى درست است كه كلمه « آيات » جنبه وصفى هم داشته باشد - احتمال هم دارد ظرف نامبرده مستقر باشد - يعنى متعلق آن در تقدير باشد - و در اين دو صورت معناى آيه چنين مىشود : « اين آيات كه از رفتار خدا با دو طايفه » كافر « و » شاكر « كشف مىكند ، آياتى است مصاحب با حق و بدون اينكه يك قدم به سوى باطل و ظلم منحرف بشود » ، و اين وجه با جمله بعدى آيه كه مىفرمايد : * ( « وَمَا اللَّه يُرِيدُ ظُلْماً . . . » ) * موافقتر از وجه اول است كه ظرف را متعلق به جمله « يتلوها » گرفتيم . * ( « وَمَا اللَّه يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ » ) * در اصطلاح ادبيات اين معنا مسلم است كه كلمه ( بى الف و لام ) اگر در سياق نفى واقع شود ، افاده عموميت مىكند . و اصطلاح ديگر ادبيات اين است كه هر جا جمعى داراى الف و لام باشد عموميت و استغراق را مىرساند . در جمله مورد بحث كلمه « ظلم » همين طور است . و مىفهماند خداى تعالى هيچ قسم ظلمى را براى اهل عالم نمىخواهد و همچنين ظاهر كلمه « للعالمين » كه جمع با الف و لام است ، عموميت و استغراق را مىرساند ، و اين معنا را مىرساند كه خداى تعالى هيچ قسم ظلمى را براى تمام عالم و كافه جماعتها نخواسته است و همين طور هم هست . چون تفرقه بين مردم امرى است كه آثار شومش گريبانگير تمام عالم و كافه جماعتها مىشود . * ( « وَلِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * بعد از آنكه فرمود : خداى تعالى ظلم احدى را نمىخواهد ، اين كلام خود را به بيانى تعليل كرد كه حتى توهم صدور ظلم از خداى تعالى را هم از دلها زايل سازد ، فرمود : براى اين ، خدا ظلم نمىكند كه او مالك تمامى اشياء در همه جهات است . و او مىتواند در ملك خود هر تصرفى را بكند و ديگر در حق او تصور ندارد كه در غير ملكش تصرف كند ، تا ظلم و تعدى باشد . به هر حال وقتى شخص ظلم مىكند و يا قصد آن را مىنمايد كه احتياجى داشته باشد كه جز با تعدى و تصرف در غير ملكش نتواند آن را برآورد . و خداى تعالى بىنيازى است كه تمامى موجودات آسمانها و زمين ملك اوست ، اين بيانى است كه بعضى از مفسرين در تفسير آيه آورده‌اند و ليكن با ظاهر آيه سازگار نيست . براى اينكه اساس اين جواب در حقيقت غناى خداى تعالى است نه ملك او . و آنچه در آيه شريفه آمده ملك خداست . و به هر حال مالكيت خداى تعالى دليل بر اين است كه او ظالم نيست . البته در اين ميان دليلى ديگر نيز هست و آن اين است كه برگشت همه امور هر چه كه