مىكند ، يك درجه آن را كسب كند ، تا ببينى فهم هر كس و همتش و تاييد و تسديد خدا در باره او چقدر باشد . پس اين است آنچه كه با تدبر در معناى دو آيه ، از آن دو استفاده مىشود . پس معلوم شد كه اين دو آيه اختلافى در مضمون ندارند . و در عين حال آيه اولى يعنى آيه : * ( « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » ) * نمىخواهد عين آن مطلبى را خاطر نشان سازد كه آيه دومى در مقام افاده آنست . آيه اولى دعوت به اصل مقصد دارد . و آيه دومى كيفيت پيمودن راه اين مقصد را بيان مىكند . * ( « وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ » ) * مساله موت يكى از امور تكوينى است كه از حيطه اختيار ما بيرون است و به همين جهت اگر امر و نهى به آن تعلق گيرد ، مثلا به ما دستور بدهند كه اينطور بميريد ، و يا آن طور نميريد . قطعا امر و نهى تكليفى نخواهد بود ، بلكه امر و نهى تكوينى است ، مانند امر به مردن در آيه : « فَقالَ لَهُمُ اللَّه مُوتُوا . . . » « 1 » و امر به زنده شدن در آيه : « أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ . . . » . ليكن گاهى مىشود كه يك امر غير اختيارى را به امرى اختيارى اضافه و تركيب مىكنند و آن گاه اين تركيب يافته را امرى اختيارى قرار داده ، نسبت اختيار به آن مىدهند ، تا بشود مورد امر و نهى اعتباريش قرار دهند ، و مثلا بفرمايند : « فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ » « 3 » و يا : « وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ » « 4 » و يا : « كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ » « 5 » و امثال اينها ، با اينكه ممترى و دو دل نبودن ، و همچنين با كافران نبودن ، و با صادقان بودن ، امرى صد در صد اختيارى نيست ، چون اصل بودن و نبودن ، لازمه تكوينى انسان است و در تحت اختيار خود آدمى نيست . ولى همين امر غير اختيارى را وقتى مربوط و وابسته به امرى اختيارى از قبيل دو دلى و كفر و ملازمت صدق كنند ، آن وقت امرى اختيارى مىشود . و امر و نهى مولوى به آن تعلق مىگيرد . و كوتاه سخن اينكه : نهى از مردن بدون اسلام بخاطر اين صحيح شده كه امرى اختيارى شده ، و برگشت نهائيش به كنايه است از اينكه همواره و در همه حالات ملتزم به اسلام باش تا قهرا هر وقت مرگت رسيد . در يكى از حالات اسلامت باشد . و در حال اسلام مرده باشى .

--> ( 1 ) خداى تعالى به ايشان فرمود بميريد . « سوره بقره ، آيه 243 » . ( 2 ) به محض اينكه بگويد موجود باش ، بلافاصله موجود مىشود . « سوره يس ، آيه 82 » . ( 3 ) هيچ شبهه به دل راه مده . « سوره بقره ، آيه 147 » . ( 4 ) و با كافران همراه مباش . « سوره هود ، آيه 42 » . ( 5 ) با مردان راستگوى با ايمان بپيونديد . « سوره توبه ، آيه 119 » .