* ( « وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّه جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا » ) * خداى تعالى در آيات قبل يعنى آيه : * ( « وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّه وَفِيكُمْ رَسُولُه وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّه . . . » ) * فرموده بود كه تمسك به آيات خدا و رسول او ( و يا تمسك به كتاب و سنت ) تمسك به خدا است و شخص متمسك و معتصم در امان است ، و هدايتش ضمانت شده است . كسى كه دست به دامن رسول شود ، دست به دامن كتاب شده است چون همين كتاب است كه در آن آمده : « وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوه وَما نَهاكُمْ عَنْه فَانْتَهُوا . . . » « 1 » . اينك در اين آيه ، اعتصام مذكور و سفارش شده در آن آيه را ، مبدل كرد به اعتصام بحبل اللَّه . در نتيجه فهماند كه اعتصام به خدا و رسولى كه قبلا گفتيم ، اعتصام بحبل اللَّه است . يعنى آن رابط و واسطه اى كه بين عبد و رب را به هم وصل مىكند ، و آسمان را به زمين مرتبط مىسازد . چون گفتيم كه اعتصام به خدا و رسول ، اعتصام به كتاب خدا است كه عبارت است از وحيى كه از آسمان به زمين مىرسد . و اگر خواستى ، مىتوانى اينطور بگويى : حبل اللَّه همان قرآن و رسول خدا ص است . چون قبلا هم توجه فرمودى كه برگشت همه اينها به يك چيز است . و قرآن كريم ، هر چند كه جز به حق تقوا و اسلام ثابت دعوت نمىكند ، ليكن غرض اين آيه غير از آن غرضى است كه آيه قبلى يعنى : * ( « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه . . . » ) * داشت ، آن آيه متعرض حكم تك تك افراد بود كه مراقب باشند حق تقوا را به دست آورده ، جز با اسلام نميرند . ولى اين آيه متعرض حكم جماعت مجتمع است . دليلش اين است كه مىفرمايد : « جميعا » و نيز مىفرمايد : * ( « وَلا تَفَرَّقُوا » ) * . پس اين دو آيه همانطور كه فرد را بر تمسك به كتاب و سنت سفارش مىكنند به مجتمع اسلامى نيز دستور مىدهند كه به كتاب و سنت معتصم شوند . * ( « وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّه عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه إِخْواناً » ) * جمله « اذ كنتم » بيان است براى كلمه « نعمته » و جمله بعدى كه مىفرمايد : * ( « وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها » ) * عطف است به همين جمله . و اينكه خداى تعالى امر مىكند به يادآورى اين نعمت ، اساسش رسم و عادتى است كه

--> ( 1 ) آنچه رسول مىگويد ، انجام دهيد ، و هر نهيى كه مىكند اطاعت كنيد . « سوره حشر ، آيه 7 » .