و همت آنان مختلف مىشود . پس آيه : « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » مىتواند شامل حال همه مراتب تقوا بشود . و هر كس مىتواند در خور قدرت و فهم خود اين دستور را امتثال بكند . و اما در آيه مورد بحث به آن معنايى كه ما برايش كرديم ، حق التقوى چيزى نيست كه همه افراد بتوانند آن را به دست آورند ، زيرا حق التقوى بطورى كه ملاحظه كرديد ، ريشه در باطن و ضمير انسان دارد . و در اين مسير باطنى ، مواقف و معاهدى بس دشوار و خطرهايى ناپيدا هست ، كه جز افراد دانشمند ، پى به آن مواقف نمىبرد . تا چه رسد به اينكه تقوا را در آن مراحل حفظ كند ، و نيز در اين مسير باطنى دقائق و لطائفى است كه جز مخلصون كسى متوجه آن نمىگردد . چه بسيار مرحله از مراحل تقوا هست كه فهم عامى مردم آن را مقدور نفس انسانى نمىداند ، و انسان را مستطيع و تواناى داشتن چنان مرحله ندانسته حكم قطعى مىكند به اينكه اين مقدار از تقوا براى بشر مقدور نيست ، ولى كسانى كه اهل حق التقوايند ، اين مرحله را نه تنها مقدور مىدانند ، بلكه پشت سر انداخته به مراحلى دشوارتر رسيده‌اند . بنا بر اين آيه : « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » كلامى است كه همه فهمهاى مختلف هر يك آن را به معنايى درك مىكند و صاحب هر مرحله از فهم و درك آن را با تقوايى كه براى خود مقدور مىداند ، تطبيق مىنمايد . و ضمنا اين كلام وسيله اى مىشود كه شنونده از كلامى ديگر يعنى از آيه : * ( « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ . . . » ) * بفهمد كه منظور از آن اين است كه انسانها خود را در صراط به دست آوردن حق التقوى قرار بدهند و رسيدن به اين مقام و استقرار در آن را هدف همت خويش سازند . پس آيه سوره تغابن ، وسيله اى است براى اينكه خطاب در آيه مورد بحث عمومى شود . نظير مساله اهتداء به صراط مستقيم ، كه در عين اينكه مقام بس بلندى است كه به جز افرادى انگشت شمار به آن نمىرسند ، مع ذلك خداى تعالى عموم بشر را به رساندن خويش به آن مقام دعوت فرموده است . در نتيجه ، از دو آيه فوق يعنى آيه : * ( « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه . . . » ) * و آيه : « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ . . . » چنين استفاده مىشود كه نخست خداى تعالى همه مردم را دعوت به حق التقوى نموده و سپس دستور داده كه در اين مسير قرار بگيرند . و براى رسيدن به اين مقصد تلاش كنند ، و هر كس هر قدر توانايى دارد صرف بكند . نتيجه اين دو دعوت اين مىشود كه همه مردم در صراط تقوا قرار بگيرند . الا اينكه هر كس به يك مرحله آن برسد ، و طبق فهم و همت خود و توفيقاتى كه خداى تعالى به او افاضه