و همچنين است حال آيه اى كه دعاى ابراهيم را حكايت نموده و مىفرمايد : « رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً » « 1 » و يا مىفرمايد : « رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً » « 2 » كه از خداى تعالى درخواست مىكند ، مكه را بلد امن كند ، و خداى تعالى به زبان تشريع دعايش را مستجاب مىكند ، و همواره دلهاى بشر را به قبول اين امنيت سوق مىدهد . * ( « وَلِلَّه عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْه سَبِيلًا » ) * كلمه « حج » بكسره حا ( البته بفتحه نيز قرائت شده ) در اصل به معناى قصد بوده است . و سپس در قصد زيارت بيت اختصاص يافته ، به طريق مخصوصى كه شرع آن را بيان كرده است و كلمه « سبيلا » تميزى است از جمله « استطاع » و اين آيه ، متضمن تشريع حج است ، البته نه تشريع ابتدايى و بىسابقه ، بلكه تشريع امضايى نسبت به تشريع قبلى ابراهيم ع ، چون قبلا هم گفتيم كه اين مراسم در زمان ابراهيم ع تشريع شد و آيه : « وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ . . . » « 3 » ، از آن تشريع خبر مىداد و از اينجا روشن مىشود كه آيه : * ( « وَلِلَّه عَلَى النَّاسِ . . . » ) * هماهنگ آيه زير است كه از تشريع قبلى خبر مىدهد : * ( « وَمَنْ دَخَلَه كانَ آمِناً » ) * ، هر چند كه ممكن است انشايى به نحو امضا باشد ، و ليكن ظاهرتر از سياق همين است كه خبر داده باشد . و اين بر خواننده مخفى نيست . * ( « وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ » ) * كلمه « كفر » در اينجا به معناى كفر در اصول دين نيست ، بلكه منظور كفر به فروع است نظير كفر به نماز و زكات ، يعنى ترك آن دو . پس مراد از كفر همان ترك است و كلام از قبيل به كار بردن مسبب و يا اثر در جاى سبب و يا منشا اثر است ، هم چنان كه جمله : * ( « فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ . . . » ) * از قبيل به كار بردن علت در جاى معلول است و تقدير كلام : « و من ترك الحج فلا يضر اللَّه شيئا فان اللَّه غنى عن العالمين » است . يعنى : « هر كس حج را ترك كند ، ضررى به خدا نمىرساند چون خدا غنى از همه عالميان است » . بحث روايتى از ابن شهرآشوب ، از امير المؤمنين ع روايت شده كه در معناى آيه

--> ( 1 ) پروردگارا ، اين شهر راى مكان امن و امان قرار ده . « سوره ابراهيم ، آيه 35 » . ( 2 ) « سوره بقره ، آيه 126 » . ( 3 ) مردم راى به اداى مناسك حج اعلام كن . . . « سوره حج ، آيه 27 » .