و اما اينكه تتمه كلام رسول خدا ص باشد ، احتمالى است كه با ظاهر آيه نمىسازد چون در جمله : « مِنْ بَعْدِ ذلِكَ » « كاف » خطاب به مفرد آمده . و اگر كلام رسول خدا ص بود قهرا اين خطاب به عموم مىبود و مىبايست به صورت « ذلكم » مىآمد . و به هر حال چه تتمه كلام خدا باشد و چه كلام رسول خدا ص ، در اين جهت حرفى نيست كه كلام بر سبيل كنايه جريان يافته ، مطلب مسلم خود را در برابر خصم با ترديد و يا بگو ، سربسته آورد . تا جايى براى قبول آن در دل خصم باز كند ، نظير آيه : « إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ - ما و يا شما بر طريق هدايت و يا در ضلالت آشكاريم » « 1 » كه بر همين روش جارى شده است . در جمله : « مِنْ بَعْدِ ذلِكَ » كلمه « ذلك » اشاره است به بيان و حجتى كه قبلا آورده بود . در اينجا سؤالى پيش مىآيد و آن اين است كه : مفترى دروغپرداز هميشه ظالم است ، چرا فرمود : بعد از اين بيان ظالمند ؟ جوابش اين است : هم چنان كه ديگران گفته‌اند : ظلم قبل از روشن شدن حقيقت محقق نمىشود و قصر در جمله : « فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ - ايشانند ستمكاران » ، قصر قلب است . چه اينكه از كلام خداى تعالى باشد و چه تتمه كلام رسول خدا ص باشد . ( و به جاى اينكه عمل آنان را منحصر در ظلم كند و بفهماند غير از ظلم ، نام ديگرى نمىتوان بر عمل آنان نهاد ، از باب مبالغه ، ظلم را منحصر در عمل آنان كرده و ظالم را منحصر در ايشان نموده ، فرمود ، تنها ايشان ستمكارانند « مترجم » . ) * ( « قُلْ صَدَقَ اللَّه فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً . . . » ) * يعنى : وقتى معلوم شد در آنچه به شما خبر مىدهم و دعوتتان مىكنم ، حق با من است ، پس مرا پيروى كنيد و به دين من درآئيد و اعتراف كنيد به اينكه گوشت شتر حلال است و همچنين همه طيبات كه خدا حلالش كرده ، حلال است و اگر قبلا بر شما حرام كرده بود ، به عنوان مجازات و عقوبت ظلم شما بوده ، هم چنان كه خود خداى تعالى اينطور خبر داده است . پس جمله : * ( « فَاتَّبِعُوا . . . » ) * به منزله كنايه است از پيروى دين رسول خدا ص و اگر نام دين آن جناب را نبرد و به جاى آن فرمود : پيروى كنيد دين ابراهيم را براى اين بود كه مخاطبين اين خطاب دين ابراهيم را قبول داشتند . خواست اشاره كند به اينكه : دين اسلام هم كه من شما را به آن دعوت مىكنم همان دين حنيف و فطرى ابراهيم است . چون دين فطرى هيچگاه انسان را از خوردن گوشت پاكيزه و رزقهاى پاكيزه ديگر جلوگيرى نمىكند .

--> ( 1 ) « سوره سبأ ، آيه 24 » .