شده است . و در جمله * ( « لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ » ) * در كلمه « لما » دو قرائت است : يكى قرائت مشهور كه لام را به فتحه مىخوانند ، و يكى قرائت حمزه كه آن را به كسره خوانده و لام را لام تعليل و « ما » را موصوله گرفته . و ليكن ترجيح با قرائت به فتحه است ، بنا بر اين قرائت كه لام مفتوح و كلمه « ما » بدون تشديد باشد ، قهرا « ما » موصوله خواهد بود ، و كلمه « آتيتكم » كه « آتيناكم » هم قرائت شده صله آن است و ضميرى كه بايد از صله به موصول برگردد ، حذف شده ، چون جمله * ( « مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ » ) * مىفهمانده كه در اينجا ضميرى حذف شده ، و موصول مذكور مبتداء و خبرش جمله * ( « لَتُؤْمِنُنَّ بِه . . . » ) * است . و لام در كلمه « لما » ابتدائيه و در كلمه « لتؤمنن به » لام قسم است . و مجموعه جمله « * ( لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ . . . ) * » بيان ميثاقى است كه گرفته شده و معناى آيه اين است « به ياد آر زمانى را كه خداى تعالى از پيامبران پيمانى گرفت ، و آن اين بود : هر آينه آنچه من از كتاب و حكمت بشما دادم ( و در آن كتاب ، خبر دادم از پيغمبر بعدى ) و سپس رسولى به سويتان آمد كه تصديق كننده كتاب و حكمت شما بود . البته بايد ( امروز ) به او ايمان بياوريد و ياريش كنيد . » ( به اين معنا كه خبر آمدنش و حقانيتش را از خلق پنهان نداريد . ) ممكن هم هست كلمه « ما » شرطيه و جزايش جمله « لتؤمنن به » باشد ، آن وقت معنايش اين مىشود كه : « به ياد آر زمانى را كه خداى تعالى از پيامبران پيمانى گرفت ، و آن اين بود كه : اگر من كتاب و حكمتى به شما دادم و سپس رسولى به سويتان آمد تصديق كننده كتاب و حكمت شما ، سوگند مىخورم كه بايد به او ايمان بياوريد و ياريش كنيد . » و اين وجه هم بهتر است بخاطر اينكه دخول لام سوگندى كه خود سوگندش حذف شده ، در جواب آن سوگند كه جزاى شرط هم باشد مشهورتر است . و لام « لتؤمنن » و « لتنصرن » لام قسم است و هم معناى جمله سليستر و روشنتر است و هم اينكه شرط در موردى كه سخن از ميثاق و پيمان است ، معروفتر است . و خطاب در جمله « آتيتكم » و در « جاءكم » هر چند كه بر حسب نظر ابتدايى به انبيا است ، ليكن اينكه دنبالش فرمود : * ( « أأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي » ) * ، خود قرينه است بر اينكه خطاب مجموعا به انبيا و ملتهاى ايشان است ، به اين معنا كه خطاب مختص به انبيا است ، ولى حكمش شامل انبياء و امتهاى ايشان است . پس بر امتها نيز واجب است كه ايمان بياورند و يارى كنند ، همانطور كه بر انبياء است كه ايمان بياورند . و ظاهر جمله * ( « ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ » ) * بخاطر وجود كلمه « ثم »