( سپس ) بعد زمانى است . و اين معنا را مىرساند كه : « بر پيغمبر سابق واجب است كه به پيغمبر بعد از خودش ( كه بشارت آمدن او به وى داده شده ) ايمان بياورد و او را ( با اعلام آمدنش و علائم ظهورش به مردم ) يارى كند . » البته از جمله * ( « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه . . . » ) * استفاده مىشود كه پيمان ماخوذ ، تنها اختصاص به پيامبر سابق نسبت به لاحق ندارد ، بلكه شامل لاحق نسبت به سابق نيز مىشود ، يعنى بر لاحق هم لازم است كه به پيغمبر سابق ايمان آورده و او را ، يارى كند . و ليكن اين استفاده از فحواى خطاب است ، نه از لفظ آيه كه ان شاء اللَّه العزيز به زودى بيانش مىآيد . و در جمله * ( « لَتُؤْمِنُنَّ بِه وَلَتَنْصُرُنَّه » ) * ضمير اول « به » هر چند كه ممكن است به كلمه « رسول » برگردد . همانطور كه ضمير دوم بطور مسلم به رسول بر مىگردد . و مانعى ندارد كه رسول بعدى موظف باشد به رسول قبلى ايمان بياورد ، هم چنان كه در آيه « آمَنَ الرَّسُولُ » « 1 » فرموده : كه رسول اسلام و مؤمنين به خدا و ملائكه و رسولان سابق ايمان دارند . و ليكن از ظاهر جمله : * ( « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ . . . » ) * بر مىآيد كه ضمير اول به * ( « لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ » ) * و ضمير دوم به « رسول » بر مىگردد . و معناى آيه چنين است : بايد حتما بدانچه از كتاب و حكمت بسويتان آمده ايمان آوريد و رسول را يارى كنيد ، رسولى كه به سويتان گسيل شده و شريعت فعلى شما را تصديق دارد . * ( « قالَ أأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا » ) * استفهام در اين جمله تقريرى است و مىرساند كه مطلب از همين قرار است . و معناى كلمه « اقررتم » معروف است ، و كلمه « اصر » كه به معناى عهد است ، مفعول فعل « اخذتم » است ، و اخذ ، اصر و عهد ، غير از آخذ و گيرنده ، طرف ديگرى كه پيمان را از او بگيرد لازم دارد و در اينجا آن طرف ديگر غير از امتها كس ديگر نمىتواند باشد پس معناى جمله اين مىشود : « خداى تعالى پرسيد : آيا شما به اين پيمان اقرار كرديد ؟ و آيا از امتهاى خود اصر و عهد مرا گرفتيد ؟ گفتند : بلى . اقرار داريم . » بعضى از مفسرين گفته‌اند : مراد از گرفتن اصر ، پيمان گرفتن انبيا براى خودشان است . در نتيجه جمله : * ( « وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي » ) * عطف بيان مىشود براى جمله « اقررتم » . دليلش هم اين است كه مىبينيم انبيا در پاسخ ، تنها از سؤال اول پاسخ داده و گفتند : « اقررنا » و سخنى از اخذ پيمان به ميان نياورده‌اند و بنا بر اين مراد از ميثاق تنها ميثاق

--> ( 1 ) « سوره بقره ، آيه 285 » .