مىكنند ، چون علم دارند به اينكه اقامه نظام خلقت و دعوتهاى دينى و تلاش انسان در مسير وجودش همه مقدمه است براى جمع شدن در روز قيامت ، روزى كه هيچ چيزى به جز رحمت خدا به درد نمىخورد ، و جز رحمت او ياورى نيست . چنان كه خداى سبحان فرموده : « إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ ، يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً ، وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ ، إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّه » « 1 » . و به همين جهت بود كه راسخين در علم ، رحمت پروردگار خود را درخواست نموده ، تعيين و تشخيص نوع آن را به خود خدا واگذار كردند ، تا رحمتى را شامل حال آنان كند كه برايشان سودمند باشد . و در كلام خود روز قيامت را به اين صفت توصيف كردند كه روزى است كه در وقوع آن شكى نيست ، تا به اين وسيله ، كمال اهتمام خود و اصرار در سؤال را موجه سازند ، و همين توصيفشان را هم با جمله : * ( « إِنَّ اللَّه لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ » ) * تعليل كردند ، براى اين كه گفتيم كه : اين گفتار سخن راسخين در علم است ، و علم به چيزى در دلى رسوخ نمىكند و ريشه دار نمىشود ، مگر اين كه علم به علت آن نيز رسوخ كند ، و علت شك نداشتن آنان در وقوع روز قيامت اين است كه خدا به وقوع آن وعده داده ، و به همين جهت وقتى گفتند : * ( « لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيه » ) * دنبالش گفتند : « براى اين كه خدا خلف وعده نمىكند » . نظير اين وجه در كلام ديگرشان هم آمده است ، و آن اين است كه وقتى گفتند : * ( « وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً » ) * دنبالش علت آن را ذكر كردند كه * ( « إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ » ) * « 2 » پس وهاب بودن خدا موجب مىشود كه آنان درخواست رحمت كنند و اگر علاوه بر كاف خطاب « انك » كلمه « انت » را هم آوردند ، براى اين بود كه خبر « ان » را منحصر كنند ، و در نتيجه جمله : « من لدنك » را تعليل كنند و بگويند اگر از تو خواستيم كه از ناحيه خودت رحمتى به ما ارزانى بدارى ، براى اين بود كه ما به جز تو وهاب و بخشنده اى سراغ نداريم . و باز نظير اين وجه در گفتار ديگرشان جريان مىيابد كه بعد از آن كه گفتند : * ( « رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا » ) * چيزى گفتند كه به منزله علت آن درخواست است ، و آن اين بود كه گفتند : * ( « بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا » ) * كه معناى مجموع اين دو جمله چنين مىشود : « پروردگارا قلوب ما را مبتلا

--> ( 1 ) محققا روز قيامت كه روز جدايى حق از باطل است ميقات همه آنان است ، روزى است كه هيچ سرپرست و دوستى به درد دوست خود نمىخورد ، و مردم يارى نمىشوند ، مگر كسانى كه مشمول رحمت خدا باشند . سوره دخان آيه 42 . ( 2 ) براى اين كه تو وهاب و بخشنده اى . سوره آل عمران آيه 8 .