تافته اى جدا بافته شود و او را از سطح تساوى بالاتر برده ، مسلط و مستكبر بر ديگران سازند و او بر آنان تحكم كند و خواست خود را بر سايرين تحميل نمايد ، در حقيقت اين مجتمع او را رب خود گرفته ، و خواست خود را تابع خواست او كرده و او را حاكم مطلق العنان بر خود نموده و امر و نهى او را اطاعت و در نتيجه فطرت خود را باطل و اساس انسانيت را منهدم ساخته است . پس يك انسان فطرى به خودش اجازه چنين خضوعى را در برابر غير نمىدهد ، هم چنان كه يك انسان مسلمان نيز چنين اجازه اى به خود نمىدهد ، براى اينكه آن كسى كه خود را تسليم امر خدا مىداند ، ربوبيت را خاص معبودش مىداند و ربى ديگر سراغ ندارد و تمكين او در برابر مثل خود و اينكه اجازه دهد كسى مثل او در او تصرف كند ، بدون اينكه وى در او نظير آن تصرف را كرده باشد ، خود پرستيدن معبودى غير خدا و اتخاذ ربى غير خدا است . پس روشن شد كه جمله : * ( « وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّه » ) * با معنايى كه افاده مىكند از دو حجت و برهان پرده بر مىدارد ، يكى اينكه افراد انسان ابعاض از يك حقيقتند و دوم اينكه ربوبيت از خصائص الوهيت است . * ( « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ » ) * مىفرمايد : اگر اين دعوت را نپذيرفتند استشهاد كن و آنان را شاهد بگير ، بر اينكه ما ( يعنى رسول خدا ( ص ) و پيروانش ) بر دينى هستيم كه مرضى نزد خداى تعالى است و آن عبارت است از دين اسلام ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ » « 1 » ، تا با اين استشهاد بگومگوها خاتمه يابد ، چون اهل باطل هيچ حرف منطقى و حجتى عليه اهل حق ندارند . و در اين تعبير اشاره اى است به اينكه توحيد در عبادت از لوازم اسلام است . * ( « يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ . . . » ) * ظاهرا اين جمله تتمه فرمان « بگوئيد . . . » در آيه قبل است ، و همچنين جمله اى كه بعد از چهار آيه مىآيد و دوباره مىفرمايد : * ( « يا أَهْلَ الْكِتابِ » ) * ، همه تتمه آن فرمان است ، يعنى تتمه سخنى است كه رسول اللَّه ( ص ) بايد به مردم بگويد ، در نتيجه حاصل آن فرمان چنين مىشود : « پس اگر زير بار نرفتند بگو شاهد باشيد . . . » « 2 » و « بگو اى اهل كتاب چرا بگو مگو مىكنيد . . . » « 3 » و « بگو اى اهل كتاب چرا به آيات خدا كفر مىورزيد . . . » « 4 » و ( بگو اى اهل

--> ( 1 ) « سوره آل عمران ، آيه 19 » . ( 2 ) « سوره آل عمران ، آيه 64 » . ( 3 ) « سوره آل عمران ، آيه 65 » . ( 4 ) « سوره آل عمران آيه 70 » .