معنا با ظاهر آيه سازگار نيست ، چون اولا ، ظاهر آن اين است كه تاويل امرى است خارجى و اثرى است عينى كه مترتب مىشود بر عمل خارجى مسلمانان كه همان ايفاى كيل و اقامه وزن باشد ، نه امر تشريعى ، كه جمله « وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا . . . » متضمن آن است . پس تاويل امرى است خارجى كه مرجع و مال امر خارجى ديگر است ، نه مرجع و مال كلام خدا ، بنا بر اين توصيف آيات كتاب خدا به اين كه اين كلام تاويل دارد ، چون حكايت مىكند از معانى خارجى ، توصيف آيات نيست ، بلكه توصيف متعلق آيات است ، در انشائيات قرآن كه عمل مسلمين باشد و در اخبارياتش كه معانى خارجيه است . و ثانيا ، گو اين كه تاويل مرجعى است كه صاحب تاويل به آن بازگشت دارد اما بازگشت در اينجا به معناى خاصى است ، و هر بازگشتى تاويل نيست ، مثلا كارمند يك اداره در امور ادارى به رئيس مراجعه مىكند ولى اين مراجعه را تاويل نمىگويند . پس تاويل مراجعه خاصى است ، نه مطلق مراجعه ، به دليل اين كه در آيات زير در مورد مراجعه خاص استعمال شده ، خضر به موسى ( ع ) مىفرمايد : « سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْه صَبْراً » « 1 » . و نيز مىفرمايد : « ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْه صَبْراً » « 2 » و آنچه خضر به موسى خبر داد صورت و عنوان كارهايى بود كه در مورد كشتى و ديوار و پسر بچه انجام داد ، موسى ( ع ) از آن صورتها و عناوين بىخبر بود ، و به جاى آن صورتها و عناوينى ديگر تصور كرده بود ، عناوينى كه با عقلش وفق نمىداد ، و وادارش مىكرد با بى طاقتى هر چه بيشتر اعتراض كند ، كه قرآن كريم اعتراضهايش را به ترتيب در سوره كهف آيه 71 و آيه 77 و آيه 74 حكايت كرده است . صورتى كه موسى ( ع ) از سوراخ كردن كشتى تصور كرده بود اين بود كه خضر مىخواهد اهل كشتى را غرق كند ، پرسيد : « أخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً » « 3 » . و صورتى كه از چيدن ديوار تصور كرده بود اين بود كه مىخواهد مزدى بگيرد ، و به اصطلاح سور و ساتى فراهم كند ، و وقتى ديد مزد نگرفت پرسيد : « لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْه أَجْراً »

--> ( 1 ) به زودى تو راى از آن تاويل كه براى شنيدنش بىطاقتى مىكردى خبر مىدهم . سوره كهف آيه 78 . ( 2 ) اين بود تاويل آنچه نمىتوانستى بر آن صبر كنى . سوره كهف آيه 82 . ( 3 ) آيا سوراخش كردى تا اهلش راى غرق كنى ؟ چه عمل ناشايسته اى كردى : سوره كهف آيه 71 .