« قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ » « 1 » ، كه نوعا گوينده در وسط سخن خود اين استغاثه را مىآورد . * ( « قالَ كَذلِكِ اللَّه يَخْلُقُ ما يَشاءُ ، إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » ) * در سابق اشاره كرديم به اينكه از تطبيق اين آيه با آيه سوره مريم كه مىفرمايد : « قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَه آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا » « 2 » چنين بدست مىآيد كه كلمه « كذلك » در مورد بحث خودش به تنهايى كلامى است تام . و تقديرش « الامر كذلك » است ، يعنى بله مطلب اين چنين است ، و بشارتى كه هم اكنون به تو دادم امرى است مقضى و قضايى است كه رد و بدل نمىشود . و از جمله « يَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ . . . » چنين استفاده مىشود كه اى مريم اين تعجب تو جا ندارد ، براى اينكه وقتى تعجب صحيح است كه خدا قادر بر پديد آوردن چنين فرزندى نباشد و يا اگر هم باشد برايش دشوار باشد ، اما در حالى كه قدرت خداى تعالى نامحدود باشد و هر كارى بخواهد بكند ، ديگر چه جاى تعجب است و مساله دشوارى هم وقتى تصور مىشود كه كار نيازمند به اسباب و وسائل باشد ، هر چه اسباب و وسائل بيشترى بخواهد آن كار دشوارتر است و هر قدر آن اسباب نايابتر و از دسترس دور تر باشد ، باز كار دشوارتر خواهد بود . و خداى عز و جل هيچ چيزى را با ابزار و وسائل خلق نمىكند ، بلكه هر وقت اراده امرى را كند ، تنها كافى است فرمان دهد كه « باش » و آن چيز موجود شود . پس معلوم شد كه كلمه « كذلك » به تنهايى كلامى است تام و منظور از آن رفع اضطراب مريم و تردد خاطر او بوده ، و جمله * ( « اللَّه يَخْلُقُ ما يَشاءُ » ) * در اين مقام است كه عجز و ناتوانى زائيده از تعجب را از خداى تعالى نفى كند ، و جمله « اذا قضى . . . » در اين مقام است كه دشوار بودن خلقت فرزندى بدون پدر را از خداى تعالى نفى نموده ، از چنين توهمى جلوگيرى نمايد . * ( « وَيُعَلِّمُه الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالإِنْجِيلَ » ) * الف و لام در كلمه « الكتاب » و كلمه « الحكمة » الف و لام جنس است و ما در سابق گفتيم كه منظور از كتاب آن وحيى است كه براى رفع اختلاف مردم نازل شد .

--> ( 1 ) كافر در وقت مرگ نادم شده و مىگويد خدايا مرا به دنيا بازگردان . « سوره مؤمنون ، آيه 99 » . ( 2 ) ( رسول حق از زبان بىزبانى خدا ) گفت اين چنين كار البته خواهد شد و بسيار آسان است و ما اين پسر را آيت و رحمت واسع خود براى خلق مىگردانيم و قضاى الهى بر اين كار رفته است . « سوره مريم ، آيه 21 » .